Katalog szelągów Zygmunta III Wazy. Mennica olkuska

WSTĘP

Mennica olkuska

Mennica koronna w Olkuszu działała przez 22 lata (1579-1601), w okresie największej świetności Polski. Odgrywała wówczas znaczącą rolę, zwłaszcza w pierwszym etapie swojej działalności (1579-1583), kiedy to była jedyną mennicą koronną. Produkcja mennicza obejmowała cały wachlarz nominałów: dwutalary, talary, półtalary, trojaki, grosze, szelągi i trzeciaki.

Lokalizacja głównej mennicy koronnej w pewnym oddaleniu od Krakowa była związana z występowaniem w okolicach Olkusza znacznych złóż srebra oraz z prężną działalnością olkuskiego zagłębia górniczego. Srebrny kruszec był dostarczany mennicy olkuskiej w ramach tzw. olbory (podatku wynoszącego 1/11 część ogólnej produkcji srebra) oraz w ramach standardowych zakupów rynkowych.

Działalność mennicy olkuskiej obejmowała większą część panowania Stefana Batorego oraz czternaście pierwszych lat panowania Zygmunta III Wazy. Z kolei w czasach Zygmunta III produkcja szelężna obejmowała jedynie połowę owego czternastolecia (1588-1594).

Ordynacje mennicze

W okresie panowania Zygmunta III Wazy mennica olkuska funkcjonowała w oparciu o dwa podstawowe akty prawne. Pierwszym z nich była ordynacja mennicza z roku 1580, która określała stopę menniczą monet koronnych. Na jej podstawie szelągi bito ze srebra 2 i 7/8 łutowego. Ich waga miała wynosić średnio 1,134 g, a zawartość czystego kruszcu – 0,204 g. Ordynacja ta obowiązywała do roku 1604.

Z kolei ordynacja z roku 1591 (obowiązująca do roku 1599) miała wpływ na rysunek monet koronnych. Nakładała mianowicie obowiązek umieszczania na monetach znaków mincerskich. Tak więc obok  Orła Białego, Pogoni, herbu Snopek oraz herbu i inicjałów podskarbiego na szelągach umieszczano znaki mennicze osób odpowiedzialnych za produkcję.

Rysunek szelągów olkuskich zawierał więc następujące herby, znaki mennicze i inicjały:

Orzeł Biały (herb Polski) i Pogoń (herb Litwy), umieszczane były pod koroną królewską

Monogram króla Zygmunta III Wazy, monogram króla z tarczą z herbem Snopek, herb Snopek Wazów. Monogram umieszczany był pod koroną królewską. Herb Snopek występował jako element monogramu królewskiego lub samodzielnie w napisie otokowym.

Herby podskarbich wielkich koronnych: Przegonia Jana Dulskiego (1581-1590) i Lewart Jana Firleja (1590-1609). Ich inicjały: „I – D” oraz „I – F” umieszczane były po bokach monogramu królewskiego.

Znaki mennicze mincerzy występujące na szelągach olkuskich:

  • Półruszt (1588-1591) – znak mincerski przypisywany przez niektórych autorów (E. Kopicki, T. Iger) Mikołajowi Hewelowi de Colpino (juniorowi). Przez innych z kolei (J. Reyman) określony jako znak nieznanego mincerza. Półruszt był umieszczany na szelągach w różnych kierunkach (w lewo lub w prawo)
  • Topór (1593, 1594) – znak menniczy Kaspra Rytkiera, mincmistrza mennicy olkuskiej. Występował zarówno w tarczy (il. 2), jak i bez tarczy (il. 3)
  • Znak typu III (1593) – znak menniczy niezidentyfikowanego mincerza
  • Słońce (1593, 1594) – znak menniczy niezidentyfikowanego mincerza. Występował w dwóch wersjach: w tarczy (il. 5) i bez tarczy (il. 6)
  • Dzbanek (1593, 1594) – znak menniczy niezidentyfikowanego mincerza

 

Budowa katalogu

Roczniki

Szkielet katalogu stanowi podział na roczniki:

1588, 1589, 1590, 1591, 1592, 1593, 1594

 

Typy monogramu królewskiego

Podstawowe kryterium porządkujące i grupujące poszczególne odmiany w ramach danego rocznika stanowią typy monogramu królewskiego.

W zasadzie odmiany monogramu królewskiego III A i III B należałoby potraktować jako oddzielne typy. Jednakże z powodu niedoskonałości bicia i zużycie monet w obiegu, w praktyce rozróżnienie monogramów III A i III B bywa niekiedy bardzo trudne. Wyróżnienie dwóch odrębnych typów spowodowałoby w przypadku wielu monet brak możliwości precyzyjnego ich skatalogowania. Dlatego też uznaliśmy iż z praktycznego punktu widzenia zasadne będzie potraktowanie monogramów III A i III B jako odmian tego samego typu.

Odmiany podstawowe

Pozostałe kryteria, na podstawie których w ramach danego rocznika można wyróżnić poszczególne odmiany są różnej rangi. Te ważniejsze niosą ze sobą istotny przekaz informacyjny. Odmiany wyróżnione na ich podstawie zostały nazwane odmianami podstawowymi. Kryteria służące do wyodrębnienia odmian podstawowych są następujące:

  • Herby
  • Inicjały
  • Znaki mennicze
  • Napisy nie będące skrótami lecz zawierające odmienną treść (np. SOLIDVS – SOLIDVS lub SIG III – SOLIDVS)
  • Data (na awersie lub na rewersie)

W poszczególnych rocznikach można wyodrębnić następujące odmiany podstawowe:

1588

Monogram, „ID”, Przegonia / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, półruszt

Monogram, Przegonia / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, półruszt – odmiana nieopisana w poniższym katalogu z powodu braku zdjęć; znana z pracy E. Kopickiego: Monety Zygmunta III Wazy, Szczecin 2008

1589

Monogram, „ID”, Przegonia / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, półruszt

1590

Monogram, „ID”, Przegonia / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, półruszt

Monogram, „IF”, Lewart / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, kropka

Monogram, „IF”, Lewart / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, półruszt

1591

Monogram, „IF”, Lewart , SIG III/ Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, półruszt, 1591

Monogram, „IF”, Lewart , SOLIDVS / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, półruszt, 1591

Monogram, „IF”, Lewart , SIG III, 1591 / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek

Monogram, „IF”, Lewart , SIG III / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, 1591

Monogram, „IF”, Lewart , SOLIDVS / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, 1591

1592

Monogram, „IF”, Snopek / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek

Monogram, „IF”, Lewart / Orzeł Biały, Pogoń, Lewart, 1592

Monogram, „IF”, Lewart / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek

1593

Monogram, „IF”, Lewart, 93 / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek

Monogram, Snopek, topór / Orzeł Biały, Pogoń, Lewart, topór, słońce, 1593

Monogram, Snopek, słońce / Orzeł Biały, Pogoń, Lewart, topór, dzbanek, 1593

Monogram, „IF”, Lewart, znak typu III, 93 / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek

Monogram, „IF”, Lewart / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, znak typu III, 93 – odmiana nieopisana w poniższym katalogu z powodu braku zdjęć; znana z pracy J. Reymana: Mennica olkuska 1579-1601, Wrocław 1975

Monogram, „IF”, Lewart, znak typu III, 93 / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek, znak typu III – odmiana nieopisana w poniższym katalogu z powodu braku zdjęć; znana z pracy J. Reymana: Mennica olkuska 1579-1601, Wrocław 1975

1594

Monogram, Snopek, słońce / Orzeł Biały, Pogoń, Lewart, topór, dzbanek, 1594

Monogram, Snopek, słońce / Orzeł Biały, Pogoń, Lewart, topór, 1594

Monogram, „IF”, Lewart, 94 / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek

b.r.

Monogram, „IF”, Lewart / Orzeł Biały, Pogoń, Snopek – odmiana nieopisana w poniższym katalogu z powodu braku zdjęć; znana z pracy E. Kopickiego: Monety Zygmunta III Wazy, Szczecin 2008

Odmiany zwykłe

Odmiany zwykłe zostały one określone przez:

  • Różnice w napisach otokowych (nie dotyczy to jednak różnic niosących odmienny przekaz informacyjny)
  • Różnice kompozycyjne, umiejscowienie poszczególnych elementów rysunku (np. korona w polu monety lub korona przerywająca otok)
  • Zapis daty (pełna lub skrót)

Warianty

W katalogu nie zostały uwzględnione warianty poszczególnych odmian. Kryteria służące do wyszczególnienia wariantów to m. in. rysunek tarcz herbowych, koron, interpunkcja, obwódka wewnętrzna lub jej brak.

Numeracja i opis poszczególnych odmian

Powyższe założenia mają odzwierciedlenie w numeracji poszczególnych odmian. Każda odmiana posiada swój numer składający się z czterech elementów:

  • Rok wybicia (np. 1588, 1589, 1590 itd.)
  • Typ monogramu królewskiego (np. I, II, III itd.)
  • Odmian podstawowa w ramach danego rocznika (np. 1, 2, 3, itd.)
  • Odmiana zwykła w ramach danej odmiany podstawowej (np. a, b, c, itd.)

Przyjęcie omówionej wyżej numeracji pozwala na elastyczne jej rozwijanie. Pojawienie się kolejnych odmian spowoduje umieszczenie dodatkowych numerów w ramach istniejącego już schematu, bez konieczności jego zmiany.

***

Dla zwiększenia czytelności opisów poszczególnych odmian, kolorem niebieskim będą zaznaczone te elementy, które są podstawą do wyodrębnienia odmiany podstawowej (np. znak menniczy topór występujący bądź nie występujący w roczniku 1593). Kolorem czerwonym zostaną zaznaczone te elementy, które wyróżniają odmiany zwykłe w ramach danej odmiany podstawowej (np. różnice w odmianach napisowych).

Rzadkość monet

Do określenia rzadkości poszczególnych odmian przyjęto – coraz częściej już stosowaną – skalę pięciostopniową, gdzie rzadkość poszczególnych odmian została powiązana gównie z ich dostępnością na rynku numizmatycznym:

RRRR – odmiana wielkiej rzadkości, w zasadzie niedostępna w handlu, znane najwyżej trzy egzemplarze

RRR – odmiana bardzo rzadka, w handlu występująca sporadycznie, w ciągu ostatnich 30 lat pojawiła się na aukcjach najwyżej kilka razy

RR – odmiana rzadka, w ciągu ostatnich 30 lat obecna na aukcjach do dwudziestu kilku razy

R – odmiana stosunkowo rzadka, co roku obecna jednak na aukcjach i giełdach kolekcjonerskich

bez indeksu – odmiana pospolita, dostępna w handlu

***

Literatura

Jedyna jak do tej pory monografia mennicy olkuskiej to praca J. Reymana: Mennica olkuska 1579-1601, Wrocław 1975. Oprócz wyczerpującego omówienia poszczególnych zagadnień związanych z funkcjonowaniem mennicy (technologia produkcji, organizacja produkcji, podstawy prawne, chronologia działalności mennicy i inne), praca zwiera również bardzo szczegółową część katalogową, w której wyodrębniono 121 odmian szelągów. Większość z nich nie została jednak zilustrowana zdjęciami.

Spośród katalogów obejmujących produkcję szelężną mennicy olkuskiej w czasach panowania Zygmunta III Wazy na uwagę zasługują:

  • Cz. Kamiński, J. Kurpiewski: Katalog monet polskich 1587-1632 (Zygmunt III Waza), Warszawa 1990
  • E. Kopicki: Monety Zygmunta III Wazy, Szczecin 2007
  • E. Hutten-Czapski: Catalogue de la collection des médailles et monnaies polonaises, vol. I, Graz (reed.)

***

Katalog do pobrania:

http://blognumizmatyczny.pl/wp-content/uploads/2019/11/Katalog-szelągów-koronnych-Zygmunta-III-Wazy.-Mennica-olkuska.-02.11.2019.pdf

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *