Muzeum w Hrubieszowie jest to niewielka placówka na Wschodzie Polski, posiadająca znakomitą wystawę archeologiczną. Do najcenniejszych eksponatów należy przepiękny, złoty wisiorek kulisty (filigran, granulacja), znaleziony we wsi Ubradowice. Jest przypisywany rzemieślnikom należącym do kręgu kultury wielbarskiej (gocko-gepidzkiej) rozwijającej się od I do V wieku po Chrystusie na obszarze obecnej północnej oraz wschodniej Polski. Ze względu na motyw zdobniczy, przypuszcza się iż powstał na początku tego okresu. Wisiorek z Ubradowic jest trzecim dopiero zabytkiem tego typu znalezionym na Lubelszczyźnie.
Wisiorek jest zabytkiem bardzo efektownym i znaczącym, ale przecież nie z jego powodu hrubieszowskie muzeum zostało naniesione na Numizmatyczną Mapę Polski. Powody są dwa.
Pierwszy z nich to skarb z Cichobórza, któremu poświęciłem jakiś czas temu oddzielny wpis:
Drugi powód to dwie niezwykle interesujące monety, które zostały wyeksponowane na wystawie archeologicznej. Obrazują one początki mennictwa germańskiego. Poniżej widzimy aureusa cesarza rzymskiego (a właściwie uzurpatora) Postumusa 260-269, znalezionego we wsi Kosmów.
Była ona wykorzystywana przez Germanów jako medalion – ozdoba służąca do zawieszania na szyi. Skąd o tym wiemy? Otóż posiada ona charakterystyczny dla kręgu kultury gockiej otwór do przewlekania rzemienia. Moneta ta w rękach Germanów utraciła swe znaczenie ekonomiczne, stając się jedynie wyznacznikiem prestiżu. Prawdopodobnie służyła jako zawieszka już w III w. W późniejszych stuleciach germańscy rzemieślnicy montowali do złotych monet specjalne uszka. Moneta ta jest przykładem pierwszego kroku jaki uczynili Germanie na drodze do stworzenia własnego mennictwa.
Wiszący obok suberatus obrazuje drugi krok.
Jest to już samodzielne dzieło barbarzyńskich rzemieślników – naśladownictwo wzorujące się na denarach Mara Aureliusza. Suberatus jest to obiekt monetopodobny, posiadający miedziany rdzeń pokryty warstewką złota. Naśladownictwa tego typu pojawiły się w kręgu gockim na przełomie III i IV stulecia, kiedy z jednej strony rosło zapotrzebowanie na złote medaliony, z drugiej zaś zaczął być odczuwalny brak złotego kruszcu.
Na wystawie w muzeum rewers monety nie jest widoczny. Jednak ten właśnie suberatus był omawiany podczas wykładu prof. A. Bursche „Początki mennictwa germańskiego” z marca 2017 roku[i]. Wykład szczęśliwie został nagrany. Poniżej widzimy zrzut ekranu ze slajdem prezentujący, awers i rewers hrubieszowskiego suberatusa.
Slajd z filmu „Początki mennictwa germańskiego”
***
Monety z hrubieszowskiego muzeum mogą stanowić inspirację do zainteresowania się początkami mennictwa germańskiego. Tak się złożyło, że w latach 2016-2018 był realizowany międzynarodowy projekt badawczy IMAGMA („Imagines Maiestatis”), gdzie zgłębiano tę właśnie tematykę. Rezultaty badań zostały zaprezentowane na filmie „Szyfry z przeszłości – IMAGMA”[ii]. W kilku punktach podważają one dotychczasową wiedzę na temat mennictwa germańskiego. Poniżej garść informacji przybliżających początki mennictwa germańskiego w III-IV w.
CZAS I MIEJSCE
Początki mennictwa germańskiego należy umieścić w III wieku. Podczas badań archeologicznych na terenie Jutlandii, w jednym z depozytów bagiennych odnaleziono cztery srebrne monety będące naśladownictwami rzymskich denarów. Skarb datuje się na początek III stulecia. Odkrycie to przesunęło dotychczasowe ustalenia na temat początków mennictwa germańskiego o dwa stulecia wstecz.
Pierwsze znane germańskie naśladownictwa rzymskich denarów, slajd z filmu „Szyfry z przeszłości – IMAGMA”
Centrum mennictwa germańskiego w początkowym okresie (III i IV w.) znajdowało się na obszarze zachodniej Ukrainy. Od połowy III stulecia skala produkcji menniczej miała tam już charakter masowy.
DWIE WAŻNE DATY
W rozwoju mennictwa germańskiego kluczowe są dwa wydarzenia z III w. Pierwsze z nich miało miejsce w roku 251. Została wówczas stoczona bitwa pod Abrittus (na terenie dzisiejszej Bułgarii). Rzymianie doznali sromotnej porażki: cesarz Decjusz zginął na polu bitwy, a skarbiec cesarski dostał się w ręce Germanów. Po bitwie, na znacznych obszarach barbaricum rozprzestrzeniły się złote monety rzymskie z otworem przebitym nad wizerunkiem cesarza. Były one używane jako zawieszki. W tej grupie dominowały oczywiście monety Decjusza i jego bezpośrednich poprzedników. Wykorzystywanie rzymskich aureusów jako medalionów (zawieszek) stanowiło pierwszy etap mennictwa germańskiego.
Drugie ważne wydarzenie to zdobycie przez Gotów w roku 261 Aleksandrii Troas – prowincjonalnego miasteczka leżącego w Azji Mniejszej. Przy okazji złupienia miasta Germanie zrabowali mennicę (monety, złote sztabki, stemple i urządzenia mennicze) oraz uprowadzili miejscowych mincerzy. Wydarzenie to zapoczątkowało drugi etap germańskiego mennictwa: produkcję złotych kopii, a następnie naśladownictw monet rzymskich.
EWOLUCJA
Do produkcji menniczej oczywiście najchętniej wykorzystywano złoto. Germanie nie eksploatowali jednak złóż złota czy srebra. Pochodzenie tych szlachetnych kruszców było wyłącznie rzymskie. Gdy więc pod koniec III w. zaczęło brakować złota, wykonywano monety z miedzi, którą następnie powlekano warstwą złota. Były to omówione wyżej suberatusy. Monety bito też w srebrze.
Germańskie imitacje z III i IV wieku charakteryzuje olbrzymia różnorodność:
- Germanie wykorzystywali monety rzymskie (tworząc z nich zawieszki)
- używali stempli rzymskich (tworząc kopie monet rzymskich, niekiedy bijąc np. monety w złocie stemplami do monet brązowych)
- tworzyli swoje własne stemple mennicze
- produkowali imitacje monet rzymskich metodą odlewu.
Przedstawiony wyżej schemat ewolucji germańskiego mennictwa (monety rzymskie jako zawieszki – kopie – naśladownictwa) dotyczy monet złotych. Trudniejszy do uchwycenia jest rozwój mennictwa srebrnego. Uczeni wciąż zadają sobie pytanie, jaką rolę odgrywały w III w. srebrne naśladownictwa.
Ewolucja germańskiego pieniądza dotyczyła nie tylko jego formy, ale też funkcji. Początkowo była to wyłącznie funkcja prestiżowa, potem na przełomie IV i V w., pojawiła się (równolegle) funkcja ekonomiczna – germańska moneta stała się środkiem płatniczym.
_____________________________________________________________