Trochę teorii – typ, odmiana podstawowa, odmiana zwykła, wariant

Na swoim blogu „Zbierajmy monety” Jerzy Chałupski przedstawił bardzo czytelne rozróżnienie trzech pojęć numizmatycznych – typu, odmiany i wariantu monety – http://zbierajmymonety.blogspot.com/p/odmiany.html Typ monety jest tu określony przez emitenta, nominał i rok bicia. W ramach danego typu występują różne odmiany, które są wyodrębniane na podstawie herbów, znaków mennicy czy podskarbiego, szczegółów rysunku, napisów w legendzie monety itp. Z kolei w ramach danej odmiany występują warianty różniące się drobiazgami takimi jak kształt przerywników legendy.

Mimo iż jest to schemat bardzo przejrzysty, wprowadziłbym tu pewną drobną korektę i rozszerzyłbym pojęcie typu monety. Ponadto wydaje się uzasadnione rozbicie kategorii „odmiany” na dwie części: „odmiany podstawowe” (te ważniejsze) oraz „odmiany zwykłe”.

I. Typ

Odnoszę wrażenie, że data i mennica to wyróżniki tej samej rangi. Świadczą o tym np. różne katalogi: jedne ułożone wg daty, inne wg mennicy. Tak więc obok elementów takich jak nominał, emitent oraz rok emisji należałoby wprowadzić dodatkowy wyróżnik – mennicę.

II. Odmiana

1. Odmiana podstawowa
W obszarze danego typu monety można wyróżnić odmiany podstawowe. Określałyby je następujące elementy: schemat ikonograficzny monety (tzn. jakie znajdują się tam elementy przekazujące informacje – herby, znaki mennicze, inicjały, data, monogram królewski, portret – i gdzie są umieszczone) oraz napisy będące nośnikami różnych informacji (nie chodzi tu o różne skróty tego samego napisu).

Przykład dwóch odmian podstawowych różniących się schematem ikonograficznym: szelągi koronne bite w Poznaniu A.D. 1597.

I 5 Poznań 1597-3 aI 5 Poznań 1597-3 r

1.Szeląg koronny Zygmunt Waza, Poznań 1597

I 5 Poznań 1597-2 aI 5 Poznań 1597-2 r

2.Szeląg koronny Zygmunt Waza, Poznań 1597

Ten sam nominał, emitent, rok, mennica, a więc jest to ten sam typ monety. Szelągi te należą jednak do dwóch różnych odmian podstawowych. Występują tam bowiem różne elementy (dokładne opisy monet – na końcu wpisu), a powtarzające się elementy są w różny sposób rozmieszczone (np. Lewart na pierwszej monecie na rewersie u dołu, na drugiej – na awersie u góry).

Teraz przykład mniej ewidentny: dwa szelągi z roku 1663 bite w Oliwie.

I 6 Oliwa 1663-1 aI 6 Oliwa 1663-1 r

3. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Oliwa 1663

I 6 Oliwa 1663-2 aI 6 Oliwa 1663-2 r

4. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Oliwa 1663 (bez Snopka)

W tym przypadku różnica wydaje się minimalna – brak Snopka pod Pogonią na drugiej monecie. Mimo to należałoby zaliczyć te monety do dwóch różnych odmian podstawowych. Inny jest bowiem płynący z nich przekaz informacyjny. Podobnie należy potraktować dwa szelągi litewskie z 1661 roku, z których na jednym umieszczono omyłkowo pod Pogonią herb Ślepowron zamiast herbu Korwin. Albo dwa szelągi koronne z Olkusza z 1591 roku, z których na jednym (słynny SOLIDVS-SOLIDVS) omyłkowo w napisach otokowych nie wpisano imienia królewskiego. Pomyłka pomyłką ale pewien fakt zaistniał: monety noszą różny przekaz informacyjny.

2. Odmiana zwykła
W danej odmianie podstawowej można wyodrębnić różne odmiany zwykłe (te mniej ważne). Cechy wyróżniające odmiany zwykłe w ramach jednej odmiany podstawowej to: odmienności w rysunku portretu, monogramu królewskiego czy herbów, niewielkie różnice w umiejscowieniu na monecie poszczególnych elementów, różnice w napisach legendy (różne skróty tego samego napisu), pomyłki w cyfrach daty, różnice w liternictwie. Poniżej przykład rozróżnienia na odmiany zwykłe ze względu na różnice w rysunku portretu królewskiego.

I 6 Ujazdów litewskie 1660-2 aI 6 Ujazdów litewskie 1660-2 r

5. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Ujazdów 1660

I 6 Ujazdów litewskie 1660-3 aI 6 Ujazdów litewskie 1660-3 r

6. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Ujazdów 1660

Być może dziwi niektórych tak niska ranga napisów na monecie. Miejmy jednak świadomość, że napis „REG PO M D LI” przekazuje dokładnie te same informacje co „R POL M D L”. Jak pisał ponad sto lat temu Walery Kostrzębski, w nowożytnej mennicy przy produkcji stempla pracowało kilka osób. Medalierzy nabijali „zwykle części najgłówniejsze, wymagające wyrobionej wprawy, jak np. popiersie, inne zaś części oddawali do nabicia swym pomocnikom, a legendy jako najłatwiejsze uczniom (…) Medalier, o ile mógł, zwracał uwagę by główniejsze znaki na stemplu były właściwie nabite, lecz już legendy nie były tak ściśle obserwowane.” (W. Kostrzębski: Mennictwo w Polsce, (w:) Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne 1897). Jak widzimy już wówczas napisy miały mniejszą rangę niż portrety czy herby.

III. Wariant
Na koniec, w ramach odmiany zwykłej można analizować warianty monety. Podstawą rozróżnienia są tu szczególiki – przerywniki w legendzie, drobne różnice w rysunku poszczególnych elementów, jednym słowem drobiazgi. Ale uwaga – ten sam szczególik na jednej monecie może być jedynie przerywnikiem legendy, na innej natomiast istotnym znakiem menniczym. Exemplum: trójlistki. Często są to jedynie przerywniki legendy, jednakże pod koniec XVI stulecia trójlistków jako swojego znaku używał słynny rytownik Piotr Platyna. I w tym przypadku ich występowanie lub ich brak decyduje o przynależności monety do konkretnej odmiany podstawowej.

***

Opisy monet:

1.Szeląg koronny Zygmunt Waza, Poznań 1597
A: Dwie tarcze z herbami Polski i Litwy, nad nimi korona. Poniżej Snopek – herb Wazów. Napis w otoku: SIG 3 D G R P M D L 97 (Zygmunt III z Bożej łaski król Polski wielki książę litewski 1597).
R: Ukoronowany monogram królewski „S”(igismundus), po bokach inicjały „IF” Jana Firleja, podskarbiego wielkiego koronnego (1590-1609). U dołu Lewart – herb podskarbiego. Napis w otoku: SOLIDVS RE POLO (szeląg Królestwa Polskiego).
Moneta srebrna; średnica 18 mm; waga 1,10 g; mennica Poznań
Kop. 2007 – 91, R2

2.Szeląg koronny Zygmunt Waza, Poznań 1597
A: Dwie tarcze z herbami Polski i Litwy, nad nimi Lewart – herb podskarbiego wielkiego koronnego Jana Firleja (1590-1609), po bokach jego inicjały I F. Poniżej róża – znak Hermana Rüdigera, zarządcy mennicy bydgoskiej (1594-1601), wschowskiej i poznańskiej (1595-1601) oraz dzierżawcy mennicy krakowskiej (1598). Po bokach róży jego inicjały H R. Napis w otoku: SIGIS III D G REX PO M D L (Zygmunt III z Bożej łaski król Polski wielki książę litewski).
R: Ukoronowany monogram królewski „S”(igismundus), na nim Snopek, herb Wazów. Napis w otoku: SOLI REG POLO 97 (szeląg Królestwa Polskiego /15/97). U dołu gałązka z jagodami – znak Jana Dittmara, dzierżawcy mennicy poznańskiej (1595-1598) i wschowskiej (1597-1601).
Moneta srebrna; średnica ok. 19 mm; waga 1,13 g; mennica Poznań
Kop. 2007 – 95, R4

3. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Oliwa 1663
A: Uwieńczona głowa króla, pod nią litery: GFH (Jerzy Fryderyk Horn – zarządca mennic w Kownie, Malborku i Oliwie). Napis w otoku: IOAN CAS REX (Jan Kazimierz król).
R: Herb Litwy – Pogoń, nad nim mitra wielkoksiążęca, poniżej Snopek, herb rodowy Wazów, pod Snopkiem – Wieniawa wileńskiego biskupa Jerzego Białłozora, administratora skarbu litewskiego po śmierci podskarbiego Wincentego Gosiewskiego w latach 1662-1663. Napis w otoku: SOL MAG DVC LIT 1663 (szeląg Wielkiego Księstwa Litewskiego 1663).
Moneta miedziana; średnica 16 mm; waga 1,20 g; mennica Oliwa

4. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Oliwa 1663 (bez Snopka)
A: Uwieńczona głowa króla, pod nią litery: GFH (Jerzy Fryderyk Horn – zarządca mennic w Kownie, Malborku i Oliwie). Napis w otoku: IOAN CAS REX (Jan Kazimierz król).
R: Herb Litwy – Pogoń, nad nim mitra wielkoksiążęca, poniżej Wieniawa wileńskiego biskupa JerzegoBiałłozora, administratora skarbu litewskiego po śmierci podskarbiego Wincentego Gosiewskiego w latach 1662-1663. Napis w otoku: SOLI MAG DVC LIT 1663 (szeląg Wielkiego Księstwa Litewskiego 1663).
Moneta miedziana; średnica ok. 15,5 mm; waga 1,06 g; mennica Oliwa

5. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Ujazdów 1660
A: Portret króla w wieńcu (mała głowa), pod nim litery: TLB (Tytus Liwiusz Boratini – dzierżawca mennic szelągowych). Napis w otoku: IOAN CAS REX (Jan Kazimierz król).
R: Herb Litwy – Pogoń, nad nim mitra wielkoksiążęca. Poniżej Korwin, herb własny Adama Sakowicza, który w latach 1659-1662 zastępował w obowiązkach znajdującego się w niewoli moskiewskiej podskarbiego wielkiego litewskiego Wincentego Aleksandra Gosiewskiego. Napis w otoku: SOLI MAG DVC LIT 1660 (szeląg Wielkiego Księstwa Litewskiego 1660).
Moneta miedziana; średnica ok. 15,5 mm; waga 1,39 g; mennica Ujazdów

6. Szeląg litewski Jan Kazimierz, Ujazdów 1660
A: Portret króla w wieńcu (duża głowa), pod nim litery: TLB (Tytus Liwiusz Boratini – dzierżawca mennic szelągowych). Napis w otoku: IOAN CAS REX (Jan Kazimierz król).
R: Herb Litwy – Pogoń, nad nim mitra wielkoksiążęca. Poniżej Korwin, herb własny Adama Sakowicza, który w latach 1659-1662 zastępował w obowiązkach znajdującego się w niewoli moskiewskiej podskarbiego wielkiego litewskiego Wincentego Aleksandra Gosiewskiego. Napis w otoku: SOLI MAG DVC LIT 1660 (szeląg Wielkiego Księstwa Litewskiego 1660).
Moneta miedziana; średnica 15 mm; waga 1,12 g; mennica Ujazdów

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *