Ni pies, ni wydra, coś na kształt świdra

W roku 1652 mennicę litewską opuściła moneta o spornym nominale. W literaturze przedmiotu można wyczytać różne nazwy: dwudenar, dwupieniądz, ćwierćgrosz, halerz (!), szeląg. Aby sprawę rozwikłać zacznijmy od czasów sprzed unii lubelskiej. 

Zanim na mocy postanowień unii lubelskiej (1569) Polska i Litwa stały się Rzeczpospolitą Obojga Narodów, w obydwu państwach funkcjonowały różne systemy monetarne. Przykładowo, grosze litewskie pod względem zawartości srebra były lepsze od koronnych. Stosunek groszy litewskich do polskich był jak 5 : 4, a więc grosz litewski stanowił 125% wartości grosza polskiego. Wprowadzenie jednolitego systemu monetarnego nastąpiło za panowania Stefana Batorego. Podział na monety koronne i litewskie istniał co prawda nadal, lecz świadczyły o nim jedynie napisy oraz ikonografia monet. Jednocześnie zrównane zostały stopy mennicze i poszczególne gatunki monet w Polsce i na Litwie. Grosz litewski stał się równy polskiemu.

Mimo to na Litwie stale obecna była skłonność do menniczej niezależności. Ciekawy przykład tej skłonności pochodzi z okresu panowania Zygmunta III Wazy. W roku 1606 zaczęły wychodzić z mennicy wileńskiej dwudenary. Był to nominał bardzo charakterystyczny dla mennictwa litewskiego, bity w znacznych ilościach za panowania Zygmunta Augusta. Otóż bicia dwudenarów nie przewidywała ani ordynacja mennicza Stefana Batorego z roku 1580, ani uchwała komisji warszawskiej z 1604 roku. Tak więc emisja dwudenarów w czasach Zygmunta III nie miała żadnych podstaw prawnych. Była swojego rodzaju samowolką. Ich stopę menniczą oraz zawartość srebra można było co najwyżej wydedukować z informacji o stopie menniczej innych nominałów.

Dwudenar litewski Zygmunt August, Wilno 1570

***

Uchwała komisji menniczej z roku 1650 wprowadziła daleko idące zmiany w systemie monetarnym Rzeczypospolitej. Stopę menniczą talarów zrównano ze stopą cesarską, zaś niższe nominały srebrne miały proporcjonalną zawartość srebra (pomniejszoną o koszt bicia). Grosz np. miał wartość 1/90 talara i proporcjonalnie zawierał 1/90 wielkości srebra w talarze. Z kolei wprowadzono po raz pierwszy w Polsce miedzianego szeląga. Kurs szeląga został zmieniony z dotychczasowej 1/3 części grosza, na 1/4 grosza. Stosunek szeląga do talara wynosił więc 1 : 360 (90 x 4).

Szeląg koronny Jan Kazimierz, Wschowa 1650

A: Ukoronowany monogram królewski: ICR (Jan Kazimierz król). Po bokach ornamenty roślinne, poniżej Snopek – herb rodowy Wazów.

R: Napis w czterech rzędach: SOLID REGNI POLONI 1650 (szeląg Królestwa Polskiego 1650). Pomiędzy cyframi daty herb Wieniawa podskarbiego wielkiego koronnego Bogusława Leszczyńskiego (1650-1659).

Moneta miedziana; śr. 22 mm; waga 2,29 g; mennica Wschowa; Kop. 1539, R3; Kam., Kur. 10, R2

 

Jak pisał Z. Żabiński: „ordynacja mennicza z dnia 16 V 1650 r. (…) byłaby znakomita na ówczesne czasy, gdyby była zaprowadzona równocześnie we wszystkich krajach sąsiednich” („Systemy pieniężne na ziemiach polskich”, s. 120). W praktyce, polskie monety bite z dobrego srebra byłyby ściągane z rynku i przetapiane na monety obce podłej próby. Poza tym nie przyjęły się wprowadzone w 1650 roku kursy poszczególnych nominałów. Zmiany okazały się niezbędne.

Tymczasem w roku 1652, po kilkudziesięcioletniej przerwie na krótko (do roku 1653) wznowiła pracę mennica wileńska. Przedstawiciele Litwy nie brali udziału w pracach komisji warszawskiej. Uznano więc, że akt komisji menniczej z 16 maja 1650 roku – o którym wiadomo już było iż jest bardzo niedoskonały – na Litwie nie ma zastosowania.

Podskarbim litewskim był wówczas Gedeon Michał Tryzna herbu Gozdawa. Podejmując decyzje o stopie menniczej bitych w Wilnie nominałów kierował się on przede wszystkim realiami rynku menniczego zdominowanego przez szelągi ryskie i inflanckie bite z lichego srebra pod imieniem królowej Krystyny. Jednocześnie utrzymany został stosunek poszczególnych nominałów do talara. Mennicę wileńską w latach 1652-1653 opuściły szóstaki, trojaki, półtoraki, grosze i szelągi. Na części z tych nominałów została zaznaczona – przy pomocy określonej liczby – ich relacja do talara. I tak, na szóstakach była to liczba 15, na trojakach – 30, na półtorakach – 60, na groszach – 90, na szelągach – 360. Oprócz tego były emitowane także monety bez tego typu oznaczeń.

Szelągi litewskie z roku 1652 bito (tłoczono) ze srebra niskiej próby w dwóch odmianach podstawowych. Jedna, beznapisowa, z monogramem królewskim i datą po bokach na awersie, oraz z Pogonią litewską, herbem podskarbiego oraz wspomnianym wyżej oznaczeniem „360” na rewersie. Druga odmiana podstawowa zawierała napisy otokowe, nie posiadała natomiast oznaczenia „360”. Z roku 1653 pochodzi tylko jedna odmiana podstawowa – z napisami otokowymi, bez oznaczenia „360”.

Szeląg litewski Jan Kazimierz, Wilno 1652

A: Ukoronowany monogram królewski „ICR”. Po bokach końcówka daty (16)52.

R: Herb Litwy – Pogoń. Poniżej Gozdawa – herb Gedeona Michała Tryzny, podskarbiego wielkiego litewskiego. Pod herbem liczba 360 – trzysta sześćdziesiąta część talara.

Moneta srebrna; średnica 14 mm; waga 0,38 g; mennica Wilno; Kop. 3578, R5; Kam., Kur. 729, R5

 

Szeląg litewski Jan Kazimierz, Wilno 1652

A: Ukoronowany monogram królewski: ICR (Jan Kazimierz król). Po bokach monogramu końcówka daty: (16)52. Napis w otoku: IOA CAS D G R  POL L (Jan Kazimierz z Bożej łaski król Polski i Litwy).

R: Herb Litwy – Pogoń, nad nim mitra wielkoksiążęca. Poniżej (w otoku) Gozdawa – herb Gedeona Michała Tryzny, podskarbiego wielkiego litewskiego w latach 1644-1652. Napis w otoku: SOLIDVS M DVC LIT (szeląg wielkiego księstwa litewskiego).

Moneta srebrna; średnica 16,5 mm; waga 0,63 g; mennica Wilno; Kop. 3579, R2; Kam., Kur. 739

 

Jak łatwo policzyć, szelągi litewskie o wartości 1/360 talara odpowiadały szerokim miedzianym szelągom, dla których ordynacja z 1650 roku również przewidywała wartość 1/360 talara, czyli ¼ grosza. I jedne i drugie można więc nazwać ćwierćgroszami.

Jednocześnie szelągi „360” pod względem rysunku wyraźnie nawiązywały do litewskich dwudenarów. Ile warte były litewskie dwudenary? Tradycyjnie na polski grosz przypadało 18 denarów polskich. Z kolei na grosz litewski – 10 denarów litewskich. (Z tego powodu zamiast nazwy „denar” w literaturze jest używany niekiedy termin „pieniądz” litewski.) Wartości polskiego grosza – będącego, jak pamiętamy, w stosunku do grosza litewskiego w relacji 4 : 5 – odpowiadało więc 8 denarów litewskich. Ile denarów litewskich przypadało więc na ćwiartkę grosza? Dwa. Tradycyjny dwudenar litewski odpowiadał więc polskiemu ćwierćgroszowi, czyli zgodnie z ordynacją z 1650 roku – szelągowi.

B. Paszkiewicz nie wykluczał intencjonalnej próby zrównania przez komisję warszawską w roku 1650 polskiego szeląga z tradycyjnym dwudenarem (dwupieniądzem) litewskim („Podobna jest moneta…”, s. 119).

***

Jak widzimy niemal wszystkie określenia spornego nominału litewskiego z roku 1652 (szeląg, dwudenar, dwupieniądz, ćwierćgrosz) mają swoje uzasadnienie. Uwaga ta nie dotyczy jedynie określenia „halerz”. Nominał ten nie występował ani w polskim, ani w litewskim systemie monetarnym. Jego użycie przez dawniejszych autorów jest chyba wyrazem ich bezradności wobec dziwacznej monety litewskiej.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *