Skarb monet z Domkowa. Szelągi Kazimierza Jagiellończyka

Niedawno, po raz kolejny zwiedzałem zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim. Za każdym razem robi on na mnie duże wrażenie. Jest to jedna z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych gotyckich budowli obronnych w Polsce. Ma bardzo ciekawą historię. Przez zamek przewinęły się wybitne postacie. Można tam znaleźć również akcenty numizmatyczne. W kilku gablotach eksponowane są fragmenty skarbów monet.

Najbardziej efektowny jest pochodzący z XIV wieku skarb z Zalewa. Składa się on wyłącznie ze złotych florenów pochodzących z różnych państw europejskich. Można na ten temat poczytać tu:

http://www.zapiskizalewskie.republika.pl/zapiski7.html

Ja jednak najdłużej wisiałem nad gablotą w której została zaprezentowana część (mniej więcej ¼) skarbu z Domkowa. Został on ukryty w czasie wojny trzynastoletniej. Zawierał 21 misternie wykonanych srebrnych guzów, jeden ułamek oraz 473 piętnastowieczne monety – niemal same krzyżackie. 344 szelągi Michała Küchmeistera von Sternberg, 113 szelągów Pawła von Russdorf, 3 szelągi Konrada von Erlichshausen, 12 krzyżackich brakteatów. Jedyna moneta nie krzyżacka, najmłodsza w skarbie, to szeląg pruski Kazimierza Jagiellończyka – bardzo ładnie zachowana, widoczna niestety tylko z jednej strony.

Zdjęcia robiłem komórką. Są tak marne, że wstyd wstawiać je na blog. Jednak dwa i pół miesiąca temu, w Wirtualnym Muzeum Polskiego Szeląga (WMPS) został zaprezentowany piękny szeląg pruski Kazimierza Jagiellończyka. Można go obejrzeć z obydwu stron 😉

Pozostając w klimacie szelągów Kazimierza Jagiellończyka, poniżej odpowiedni fragment książki  „Herby i znaki mennicze na szelągach polskich i z Polską związanych”. Dodatkowo zdjęcie szeląga elbląskiego, którego w książce nie ma.

***

Szelągi pruskie. Mennica Toruń

Emisję polskich szelągów rozpoczęto w na początku wojny trzynastoletniej, za panowania Kazimierza Jagiellończyka. Ściślej rzecz biorąc nie były to szelągi polskie, czyli koronne, lecz szelągi stanowe przeznaczone dla prowincji pruskiej. Biła je w latach 1454-1457 mennica toruńska. W całej historii polskiego szeląga były one najlepsze pod względem jakości. Miały wysoką próbę srebra (wg M. Gumowskiego – 12, wg S. Kubiak – ok. 9,2) i ważyły ponad 1,6 grama.

Szeląg pruski Kazimierz Jagiellończyk, Toruń b. d.

A: Orzeł z koroną na szyi w tarczy.  Napis w otoku: KASIMIRVS D G REX POLOE. R: Herb miasta Torunia w tarczy. Nad tarczą kółko. Napis w otoku: MONETA DVCATVS PRVCIE.

Moneta srebrna; średnica 20-21 mm; waga 1,77 g; mennica Toruń; Kop. 3071, R5; Gum. T. 298 (inny wariant); Kub. – typ II (awers – 8, rewers – 3)

 

Przy tym wszystkim posiadały poważne błędy rysunkowe oraz niezgodności z przywilejem królewskim wydanym przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 roku. Przywilej przewidywał bowiem bicie monet z wizerunkiem i tytułami króla polskiego. Bite w Toruniu szelągi pruskie posiadały natomiast na awersie zamiast monarszego wizerunku – orła z koroną na szyi. Nie bardzo wiadomo jak owego orła traktować. Można w nim widzieć orła polskiego lub pruskiego. Jeśli polskiego, to dlaczego korona została umieszczona na jego szyi? Z kolei oficjalny herb stanów pruskich został nadany przez Kazimierza Jagiellończyka dopiero w 1457 roku. Orzeł miał tam co prawda koronę na szyi ale posiadał również rękę zbrojną nad głową. Natomiast orzeł pruski używany przez mistrzów krzyżackich w ogóle nie miał korony. Awers pruskich szelągów znany jest w dwóch odmianach: z orłem w tarczy i z orłem bez tarczy.

Również na rewersie rysunek jest niewłaściwy. Napis otokowy brzmi: MONETA DVCATVS PRVCIE, a więc moneta księstwa pruskiego. Rysunek natomiast przedstawia miejski herb Torunia.

 

Szelągi miejskie. Mennica Toruń

Zgodnie z prawem Kopernika o wypieraniu lepszego pieniądza przez gorszy, szelągi pruskie Kazimierza Jagiellończyka nie były w stanie utrzymać się na rynku. Toruńska mennica Stanów Pruskich po prostu przynosiła straty. W roku 1457 król Kazimierz Jagiellończyk wydał dwa kolejne przywileje – tym razem dla Torunia i Gdańska – w których obdarowywał wymienione miasta prawem bicia monety miejskiej. Wkrótce dołączył do nich Elbląg.

Szeląg miejski Kazimierz Jagiellończyk, Toruń b. d.

A: Herb Jagiellonów – podwójny krzyż w tarczy. Napis w otoku: KASIMIR D G RE POLON. U góry krzyż. R: Herb Prus Królewskich – w tarczy orzeł pruski z ręką zbrojną nad lewym skrzydłem. Napis w otoku: MONETA ThORVNENSI. U góry krzyż.

Moneta srebrna; średnica 19-20 mm; waga 1,33 g; mennica Toruń; Kop. 8217 (inny wariant), R; Gum. T. 310 (inny wariant); Kub. – typ I, odm. 4 (awers – 4, rewers – 23)

 

W tym samym roku król nadał Prusom królewskim herb – w polu białym czarny orzeł z koroną złotą na szyi i ręką zbrojną. Korona i ręka zbrojna stanowiły udostojnienie godła. Były to elementy herbów Polski i Litwy i miały świadczyć o zwierzchnictwie Rzeczypospolitej nad pruską prowincją. Orzeł Prus Królewskich znalazł się na rewersie szelągów toruńskich. Na awersie widniał natomiast podwójny krzyż – herb Jagiellonów. Istnieje spora liczba odmian szelągów toruńskich. Orzeł na rewersie bywa umieszczony w tarczy, jak i bez tarczy. Zbrojna ręka wznosi znad lewego, jak i znad prawego skrzydła. W jednej odmianie został przedstawiony bez niej. Ponadto, na początku napisu na awersie i rewersie w poszczególnych odmianach występują oznaczenia mennicze: krzyż, gwiazda, półksiężyc, kółko, punkt.

 

Szelągi miejskie. Mennica Gdańsk

W roku 1457 Kazimierz Jagiellończyk nadał również herb największemu z miast pruskich. Odtąd herb Gdańska stanowiły w polu czerwonym dwa srebrne krzyże w słup, nad nimi złota korona. Znalazł się on na rewersie szelągów. Na awersie został przedstawiony polski orzeł w tarczy lub bez tarczy. Na większości odmian nad orłem była umieszczona korona.

Ponadto na gdańskich szelągach widnieją liczne znaki mincerskie występujące często parami u góry, po obydwu stronach monety. Są to: kółko, gwiazdka, rozetka, trójliść, półksiężyc, lilia.

Szeląg miejski Kazimierz Jagiellończyk, Gdańsk b. d.

A: Orzeł w tarczy, powyżej korona. U góry w otoku gwiazdka. Napis w otoku: KASIMIRVS R POLONI. R: Mały herb Gdańska w tarczy. U góry w otoku dwa kółka – jedno na drugim. Napis w otoku: MONETA CIVIT DANC.

Moneta srebrna; średnica ok. 20,5 mm; waga 1,35 g; mennica Gdańsk; Kop. 7222, R; Gum. G. 137; Kub. – typ II, odm. 1 (awers – 23, rewers – 53)

 

Szelągi miejskie. Mennica Elbląg

Toruń i Gdańsk otrzymały swoje przywileje mennicze bezpośrednio od Kazimierza Jagiellończyka. Elbląg natomiast swoje prawo do bicia monety miejskiej wywiódł pośrednio, z ogólnego przywileju (1457), w którym król Kazimierz Jagiellończyk zatwierdzał dotychczasowe przywileje miasta, zaś wśród tych ostatnich znajdował się przywilej menniczy nadany w akcie lokacyjnym przez Wielkiego Mistrza krzyżackiego Henryka Hohenlohe (1346).

Na awersie szelągów elbląskich został umieszczony polski orzeł w ukoronowanej tarczy, na rewersie natomiast herb miasta (tarcza dwudzielna w pas, w górnym polu srebrnym krzyż czerwony, w dolnym polu czerwonym krzyż srebrny). Istnieje kilka odmian szelągów elbląskich: bez znaków menniczych nad tarczą, z kółkiem nad herbem miasta oraz z kółkami u góry awersu i rewersu. Parę lat temu odkryto zagadkową odmianę szeląga elbląskiego, gdzie zamiast polskiego orła występuje orzeł pruski (moneta znana w dwóch egzemplarzach).

Szeląg miejski Kazimierz Jagiellończyk, Elbląg b. d.

A: Orzeł w tarczy, powyżej korona. Napis: KASIMIRVS R POLON. U góry w otoku gwiazdka. R: Mały herb Elbląga w tarczy. Napis w otoku: MONETA CIVIT ELVI. U góry w otoku krzyż.

Moneta srebrna; średnica 19-20 mm; waga 1,54 g; mennica Elbląg; Kop. 7063, R2; Dut. E. 66, R3; Kub. – typ I, odm. 1 (awers – 4, rewers – 6)

 

Dokładnie nie wiadomo do kiedy trwała emisja miejskich szelągów Torunia, Gdańska i Elbląga. Wiele wskazuje jednak na to iż były one bite z imieniem Kazimierza długo po śmierci Kazimierza Jagiellończyka.

***

Literatura

J. Dutkowski: Monety Stanów Pruskich bite w mennicy w Toruniu, (w:) Przegląd Numizmatyczny 2/2003 nr 41

J. Dutkowski, A. Suchanek: Corpus Nummorum Civitatis Elbingensis, Gdańsk 2003

J. Dutkowski, A. Suchanek: Corpus Nummorum Gedanensis, Gdańsk 2000

M. Gumowski: Dzieje mennicy toruńskiej, Toruń 1961

M. Gumowski: Mennica gdańska, Gdańsk 1990

S. Kubiak: Monety i stosunki monetarne w Prusach Królewskich w 2 połowie XV wieku, Wrocław 1986

***

Książka jest jeszcze dostępna w naszym sklepie:

http://numizmatyka-lublin.pl/1613,pl_dariusz-marzeta-herby-i-znaki-mennicze-na-szelagach-polskich-i-z-polska-zwiazanych-lublin-2014.html

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *