Wielka reforma monetarna Karola Wielkiego, w której oparł on system monetarny na srebrze, nie zlikwidowała całkowicie złotych emisji. Przeglądając archiwa domów aukcyjnych i szukając złotych monet wybitych w późniejszym okresie, można np. dotrzeć do grupy bardzo ciekawych imitacji solidów władcy Franków Ludwika Pobożnego. Naśladownictwa te pochodzą z Fryzji i były bite w latach 830-900. Poniżej przykład takiego solida.

Fot. CNG

Moneta będąca bohaterem dzisiejszego wpisu pochodzi z 88 aukcji CNG (lot 1770) i została sprzedana w roku 2011 za 8000 dolarów (plus opłata aukcyjna)[i].

Na awersie widnieje profil władcy w prawo, w wieńcu laurowym, wokół niego mocno zbarbaryzowana legenda, w której można dostrzec nawiązanie do imienia i tytułu cesarskiego Ludwika Pobożnego: IIDII[…]VDOVVIIIIV ΛVC. Na rewersie umieszczony został krzyż w wieńcu ze wstążkami, otoczony zbarbaryzowaną legendą: IIIIIIIIOIIIIIIII. Solid został wybity w nieokreślonej mennicy fryzyjskiej. Zanim opowiemy o naśladownictwach, przyjrzyjmy się najpierw ich pierwowzorom.

Solidy Ludwika Pobożnego

Podstawową pracą poświęconą solidom Ludwika Pobożnego i ich imitacjom jest monografia Griersona „The Gold Solidus of Louis the Pious and its Imitations”[ii]. Dalsze rozważania opieram na jego ustaleniach. Zastanówmy się najpierw w jakim okresie bito omawiane solidy. Punktem wyjścia do dalszych rozważań jest fakt, że Frankowie nie posiadali naturalnych złóż złota. Monarchowie mogli więc korzystać jedynie z następujących źródeł:

• dary
• trybuty
• zasoby zgromadzone przez poprzedników (skarb Karola Wielkiego został na mocy testamentu rozdzielony w taki sposób, że Ludwik nie otrzymał prawie nic)
• ewentualne zakupy

Z tej listy w grę wchodzi w zasadzie jeden punkt – trybut. W roku 812 książę Beneventu Grimoald IV zobowiązał się płacić Ludwikowi trybut w wysokości 7000 solidów rocznie oraz jednorazowo 25000 solidów. Trybut był płacony do śmierci księcia w 818 roku. To jest najprawdopodobniej źródło złota, z którego wybito omawiane solidy Ludwika Pobożnego. Daty 812-818 należy jednak doprecyzować. Znane są zaledwie cztery pary stempli, co świadczyłoby o znacznie krótszym okresie emisji. Przyjrzyjmy się wyobrażeniom oraz napisom na monecie.

Solid Ludwika I Pobożnego, skan z książki „The Gold Solidus of Louis the Pious and its Imitations”

Awers jest dość typowy – popiersie cesarza w wieńcu laurowym (podobne do wizerunków władcy na denarach) oraz standardowy napis: DNHLVDOVICVSIMPAVG (pan nasz Ludwik cesarz august). Znacznie więcej wnosi wyobrażenie i napis na rewersie: w wieńcu laurowym umieszczono krzyż, zaś wokół wieńca napis: MVNVSDIVINVM (dar Boży). Zdaniem P. Griersona napis ten należy wiązać z uroczystością koronacji cesarskiej, która miała miejsce w Reims w roku 816. Darem Bożym miałaby tu być korona, którą Ludwik otrzymał w czasie tej uroczystości. Interpretacja ta jest spójna z opisami koronacji w innych źródłach. Podsumowując, emisję solidów Ludwika Pobożnego należałoby umiejscowić w przedziale 816-818.

Kwestia wspomnianych wyżej czterech znanych stempli dotyka kolejnego problemu – mennicy, w której bito solidy Ludwika. Otóż nie występują między nimi powiązania stemplowe, a ponadto istnieją wyraźne różnice stylistyczne. W związku z tym P. Grierson wysunął hipotezę, że prawdopodobnie monety te były bite nie tylko w Akwizgranie, ale również w jakiejś innej mennicy, być może w Dorestad.

Warto dodać jeszcze kilka słów na temat funkcji solidów Ludwika Pobożnego. Mimo iż ważyły one około 4,40 g, a więc utrzymywały standard monety obiegowej – solida bizantyńskiego, ówczesnego pieniądza międzynarodowego – nie były przeznaczone do obiegu. Stanowiły raczej demonstrację potęgi cesarza i element jego prestiżu.

Fryzyjskie naśladownictwa

Fryzja to północne wybrzeże Europu od dzisiejszej Holandii po Danię. Od starożytności była zamieszkana przez Fryzów – lud germański, który miał własny język, kulturę i struktury społeczne. Znaczna część tego obszaru została podbita przez Franków pod rządami pierwszych Karolingów. Z kolei od VIII do IX wieku Wikingowie zaczęli atakować fryzyjskie miasta (Dorestad, Utrecht), zakładać obozy zimowe, handlować, szczególnie wzdłuż wybrzeża i na wyspach, a w niektórych okresach sprawować faktyczną władzę polityczną. Najbardziej znanym przykładem jest Rorik z Dorestadu, duński wiking, który w latach 841–875 rządził dużymi częściami Fryzji jako wasal Karolingów. W okresie tym Fryzja stanowiła centrum handlu skandynawskiego i słowiańskiego. Na tym obszarze odbywała się wymiana między Frankami a wikingami.

Skąd wiadomo, że naśladownictwa akwizgrańskich solidów Ludwika Pobożnego emitowano w latach około 830-900? Badania skarbów wykazały, że naśladownictwa tego typu właśnie w tych latach znajdowały się w obiegu w regionie Morza Północnego.

W przeciwieństwie do solidów Ludwika I, ich fryzyjskie imitacje miały zdecydowanie obiegowy charakter. Świadczy o tym ich masowa produkcja (stosunkowo duża liczba egzemplarzy) oraz zachowany system wagowy (gdyby były tworzone jako ozdoby, waga nie byłaby regularna). P. Grierson wyróżnił 29 różnych typów (co sugeruje bardzo dużą emisję), wśród których trzy budzą jego wątpliwości odnośnie pochodzenia z Fryzji. Niewykluczone, że miejscem produkcji typów I i XIV była dzisiejsza Wielka Brytania, zaś typ XXIX z profilem władcy skierowanym w lewą stronę powstał w Północnych Niemczech lub Skandynawii.

Naśladownictwo solidów Ludwika I Pobożnego, typ XXIX, skan z książki „The Gold Solidus of Louis the Pious and its Imitations”

Moneta z 88 aukcji CNG reprezentuje typ V. Jest to typ mocno zbarbaryzowany. Legenda w znacznym stopniu została sprowadzona do pionowych kresek, na rewersie tylko jedna litera nie jest kreską – umieszczone u góry „O” (odpowiadające literze „D” na solidach Ludwika I). Wizerunek władcy uległ znacznemu uproszczeniu, z kolei wieniec został zamieniony w okrąg z kropek.

Naśladownictwa solidów Ludwika I Pobożnego, typ V – skan z z książki „The Gold Solidus of Louis the Pious and its Imitations” oraz moneta z 88 aukcji CNG

Naśladownictwa solidów Ludwika Pobożnego są fascynującym świadectwem kontaktów Franków, Fryzów i świata wikińskiego oraz przykładem, jak moneta, będąca nie tylko środkiem płatniczym, ale i nośnikiem informacji, mogła przenikać granice polityczne i kulturowe, odsłaniając sieć powiązań świata karolińskiego.

_______________________________________

[i] https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=193365&utm_source=chatgpt.com

[ii] P. Grierson, The Gold Solidus of Louis the Pious and its Imitations, „Jaarboek van het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Munt- en Penningkunde”, Vol. 38 (1951), pp. 1–41. Przedruk w: P. Grierson, Dark Age Numismatics: Selected Studies, Variorum Reprints, London 1979, pp. 1–41.