Od czasu do czasu ulegam najróżniejszym fascynacjom. Jedne mijają po kilku tygodniach, inne zostają ze mną na lata. Bywało już malarstwo holenderskie XVII wieku, strzelanie z broni czarnoprochowej, historia ikon, produkcja nalewek i cały szereg innych tematów, które potrafiły całkowicie pochłonąć mój wolny czas.

Obecnie przeżywam chyba jedną z najciekawszych przygód intelektualnych ostatnich lat – fascynację historią ziem polskich w czasach prehistorycznych i w starożytności. Namiętnie studiuję monumentalną „Starożytną Polskę” profesora Andrzeja Kokowskiego. To bez wątpienia podstawowe i fundamentalne dzieło dla każdego, kto chce zrozumieć, co działo się na terenach dzisiejszej Polski od III w. p.n.e. aż po schyłek starożytności. Staram się też odwiedzać miejsca, w których można zobaczyć materialne ślady tamtych czasów i skonfrontować teorię z rzeczywistością. Pierwszym miejscem, które odwiedziłem, był Skansen Neolityczny w Kopcu. Po powrocie napisałem na stronie „Spacery po Polsce” krótki tekst, który pozwolę sobie tutaj przytoczyć:

Kopiec (okolice Kazimierzy Wielkiej) – Osada Neolityczna w Kopcu

W niewielkiej miejscowości Kopiec (ok. stu mieszkańców) w województwie świętokrzyskim powstała rekonstrukcja neolitycznej osady, pozwalająca przyjrzeć się życiu społeczności zamieszkujących ziemie dzisiejszej Polski kilka tysięcy lat temu. To przykład tzw. archeologii eksperymentalnej, w której przeszłość odtwarzana jest nie tylko poprzez eksponaty, lecz także poprzez doświadczenie. Zwiedzający mogą zajrzeć do wnętrz rekonstruowanych chat i zobaczyć, jak wyglądała codzienność w neolicie — od obróbki krzemienia po wytwarzanie ceramiki. Prezentowane są również kopie znalezisk archeologicznych, w tym słynna Waza z Bronocic — naczynie sprzed około 5500 lat, na którym znajduje się najstarsze znane przedstawienie pojazdu kołowego.

Wielkim atutem Osady Neolitycznej w Kopcu jest jej twórca – pasjonat i popularyzator archeologii, który jako przewodnik potrafi w niezwykle sugestywny sposób przenieść zwiedzających w realia sprzed tysięcy lat.

Aby lepiej zrozumieć kontekst tej rekonstrukcji, warto przypomnieć podstawowe etapy epoki kamienia na ziemiach polskich.

Krótki przewodnik po epoce kamienia na ziemiach polskich

1. Paleolit – najstarsi łowcy i zbieracze (ok. 500 000–10 000 p.n.e.)

Paleolit to najdłuższa epoka w dziejach ludzkości. Na ziemiach polskich pojawiają się wówczas najpierw przedstawiciele gatunku Homo neanderthalensis (neandertalczycy), a później Homo sapiens. Społeczności te prowadziły koczowniczy tryb życia, oparty na łowiectwie i zbieractwie. Podstawę kultury materialnej stanowiły narzędzia kamienne (głównie krzemienne), a osadnictwo miało charakter sezonowy (jaskinie oraz obozowiska otwarte).

2. Mezolit – adaptacja do środowiska po ustąpieniu lądolodu (ok. 10 000–5500 p.n.e.)

Mezolit przypada na okres po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia. Nadal dominował łowiecko-zbieracki tryb życia, jednak społeczności przystosowały się do nowych warunków środowiskowych – rozległych lasów, jezior i rzek. Charakterystyczne dla tego okresu są drobne narzędzia krzemienne (mikrolity) oraz rosnące zróżnicowanie regionalne kultur.

3. Neolit – rewolucja gospodarcza (ok. 5500–2200 p.n.e.)

Neolit przyniósł zasadnicze zmiany na ziemiach polskich: pojawienie się rolnictwa i hodowli oraz przejście do osiadłego trybu życia. W VI tysiącleciu p.n.e. na ziemie polskie napłynęły grupy rolników z obszarów naddunajskich, które stworzyły kulturę ceramiki wstęgowej rytej (m.in. w Małopolsce i na Śląsku). Proces ten nie miał jednak wyłącznie charakteru wyparcia – przez długi czas współistniały i oddziaływały na siebie społeczności rolnicze i łowiecko-zbierackie.

W środkowym neolicie doszło do intensyfikacji kontaktów i stopniowej integracji tych grup. Najważniejszą kulturą tego okresu była kultura pucharów lejkowatych (ok. 3800–2700 p.n.e.), obejmująca znaczną część ziem dzisiejszej Polski. Jej osiągnięcia obejmują m.in. budowę grobowców megalitycznych oraz rozwój górnictwa krzemienia (np. w Krzemionkach Opatowskich). Równolegle rozwijała się kultura amfor kulistych (ok. 3100–2600 p.n.e.), szczególnie na obszarach środkowej i wschodniej Polski, charakteryzująca się rozwiniętą hodowlą zwierząt.

U schyłku neolitu (ok. 3000 p.n.e.) na ziemie polskie dotarły grupy pasterzy ze strefy stepów pontyjskich, związane z tzw. kulturą grobów jamowych (Yamnaya). Społeczności te utożsamia się z wczesnymi ludami indoeuropejskimi, które odegrały istotną rolę w procesie rozprzestrzeniania się języków indoeuropejskich w Europie. Ich gospodarka opierała się na pasterstwie, a jednym z kluczowych elementów ich przewagi było szerokie wykorzystanie konia – zarówno jako zwierzęcia hodowlanego, jak i środka transportu, co zwiększało mobilność tych grup. W wyniku długotrwałych kontaktów, migracji i przemian kulturowych doszło do przenikania się ludności miejscowej z przybyszami stepowymi, co przyczyniło się do powstania nowych form kulturowych, w tym kultury ceramiki sznurowej.

***

Po wycieczce do skansenu w Kopcu na mojej trasie znalazły się między innymi Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Muzeum Regionalne im. dr. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim oraz Muzeum Hutnictwa Mazowieckiego w Pruszkowie. Każde z tych miejsc jest warte odwiedzenia i każde wnosi coś wartościowego. Jednak jedno z nich zdecydowanie wybija się ponad wszystkie pozostałe.

Centrum Dziedzictwa Archeologicznego i Kulturowego w Masłomęczu (Wioska Gotów)

Nie jest to klasyczny skansen ani muzeum. Centrum powstało w samym sercu jednego z najważniejszych stanowisk archeologicznych związanych z Gotami, którzy od II do IV wieku zamieszkiwali Kotlinę Hrubieszowską. Miejsce robi ogromne wrażenie nie tylko rekonstrukcjami i zgromadzonymi zabytkami, ale przede wszystkim ludźmi. Mieliśmy z żoną ogromne szczęście – trafiliśmy na zwiedzanie prowadzone przez dyrektora Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie. Prawdziwy pasjonat. Przez blisko półtorej godziny słuchaliśmy jego opowieści dosłownie z otwartymi ustami. To był jeden z tych rzadkich momentów, kiedy wiedza naukowa spotyka się z autentyczną pasją i talentem do jej przekazywania. Jeśli będziecie kiedyś w Masłomęczu, naprawdę polecam zwiedzanie z przewodnikiem. Różnica jest ogromna.

Niestety tym razem nie mogę pokazać własnych zdjęć z Masłomęcza. Telefon został w samochodzie i zdjęć niestety z tej wyprawy nie ma. To jednak dobry pretekst, żeby tam wrócić – a wrócę na pewno. Obiecuję, że następnym razem przygotuję porządną fotorelację.

***

Prehistoryczna i starożytna Polska na planszach z Muzeum Regionalnego im. dr. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim

Póki co zamieszczam zdjęcia plansz z Muzeum Regionalnego im. dr. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim, które w bardzo przystępny sposób przedstawiają najważniejsze etapy prehistorii i starożytności na ziemiach polskich. Dla większej czytelności poszczególne teksty zostały przepisane i umieszczone pod odpowiednimi planszami.

Na początek jednak – dla wprowadzenia w odpowiedni klimat – warto przyjrzeć się czterem niezwykle interesującym zabytkom z naszego regionu: intencjonalnie pociętemu aureusowi z Ulowa (fot. M. Bogacki), brązowej siekierze z Korhyń (gmina Jarczów, kultura łużycka), brązowemu nożowi z Rudy Różanieckiej (gmina Narol) oraz tremisowi cesarza Teodozjusza II z połowy V wieku, odnalezionemu w Podhorcach (gmina Tomaszów Lubelski). Trzy ostatnie spośród wymienionych zabytków znajdują się obecnie w Muzeum Regionalnym im. dr. Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim. Aureus z Ulowa jest natomiast eksponowany w Masłomęczu, a na zamieszczonym zdjęciu widoczna jest poświęcona mu plansza z muzeum w Tomaszowie Lubelskim.

PALEOLIT

Starszy okres epoki kamienia jest najdłuższym etapem w dziejach człowieka. Rozpoczął się wraz z pojawieniem się form przedludzkich Australopithecus afarensis (ok. 3,4 mln lat temu) zdolnych do wytwarzania pierwszych narzędzi kamiennych na terenie Afryki środkowo-wschodniej (Etopii), skąd około 1,8 mln lat temu rozpoczyna się wielka migracja Homo erectus do Azji i Europy, znacznie później na pozostałe kontynenty. Migrując do Europy i Azji człowiek zderzył się z poważnym problemem klimatycznym – lądolodem i związanym z nim chłodnym, a wręcz zimnym klimatem, do którego musiał się dostosować.

W przeszłości geologicznej Ziemi miało miejsce kilka epok lodowcowych. Każda z nich składała się z okresów chłodnych, czyli glacjałów i okresów cieplejszych zwanych interglacjałami. Najbardziej intensywne procesy lodowcowe miały na Ziemi miejsce w okresie geologicznym zwanym plejstocenem. Była to seria nasunięć wielkich lądolodów z bieguna północnego do Europy, Azji i Ameryki Północnej. W ciągu ostatniego 1,2 mln lat wystąpiły co najmniej cztery duże zlodowacenia, które dzieliły się na kilka mniejszych faz. Okres ten zakończył się ostatecznie zaledwie niecałe 10 tys. lat p.n.e. (dokładnie 11,7 tys. lat BP – before present, tj. przed rokiem 1950). W plejstoceńskiej epoce lodowcowej Europę zamieszkiwały zwierzęta należące do tzw. Megafauny: mamuty, nosorożce włochate, prażubry, jelenie olbrzymie, renifery, niedźwiedzie jaskiniowe, tygrysy „szablozębne”, lwy jaskiniowe.

W okresie między ok. 250 000-40 000 lat temu jedną z kultur rozwijających się w Europie (również w Polsce) była kultura mustierska. Za jej twórców uważa się człowieka neandertalskiego, który oprócz umiejętności wytwarzania licznego asortymentu narzędzi kamiennych, a także kościanych i drewnianych potrafił również rozniecać ogień, wytwarzać odzież i ozdoby. Stworzył także zalążki kultury duchowej – rytualne pochówki zmarłych pokrytych ochrą i wyposażonych w dary grobowe.

Ok. 43 tys. lat temu (w ciepłej fazie ostatniego zlodowacenia) pojawili się w Europie pierwsi przedstawiciele gatunku Homo sapiens fossilis, których uważa się za anatomicznie identycznych z człowiekiem współczesnym. Nastąpił wówczas gwałtowny rozwój technik krzemieniarskich, rozkwitł przemysł rogowy i kościany, zaczęto stosować nowe strategie myśliwskie (m.in. zaczęto używać harpunów, pod koniec tego okresu również łuku). Powstały nowe formy budownictwa mieszkalnego, a także sztuka naskalna, rozwijała się plastyka figuralna (m.in. z gliny), zdobnictwo i ornamentacja na narzędziach.

Najstarsze narzędzia – datowane są na ok. 500 tys. lat temu – wytworzone przez człowieka na terenie Polski odkryto w Trzebnicy pod Wrocławiem. Natomiast szczątki ludzkie w postaci pojedynczych zębów oraz paliczków pochodzą z jaskiń Stajnia i Ciemna (Ojcowski Park Narodowy) datowane na 115 tys. lat temu. Pojedyncze zabytki krzemienne wykonane techniką lewaluaską w postaci półsurowca i narzędzi identyfikowane z człowiekiem neandertalskim stwierdzono również na terenie powiatu tomaszowskiego w Machnowie i Machnowie Nowym.

W okresie 35–30 tys. lat BP występowały na ziemiach polskich gromady ludzkie reprezentujące kulturę oryniacką zamieszkujące nie tylko jaskinie i nawisy skalne, ale także osady na terenie otwartym. Jej ludność poza wyrobami kamiennymi – znanymi m.in. z rejonu krakowskiego, także z województwa lubelskiego (Góra Puławska) – liczne narzędzia wykonywała z kości i rogu.

Między 32 a 20 tys. lat BP w Europie, w tym także w Polsce rozwijał się krąg kultur graweckich znany z krzemiennych ostrzy tylcowych mocowanych w drewnianych lub kościanych oprawach, a także z plastyki figuralnej (m.in. tzw. Wenus paleolitycznych). Jest to okres ujednolicenia kulturowego w Europie z podobną technologią obróbki skał, gospodarką i kulturą symboliczną. Postępujące ochłodzenie klimatu powodowało stopniowe zanikanie lasów i rozprzestrzenienie się stepotundry – krainy megafauny. W okresie tym nastąpiła stabilizacja osadnictwa. Występowały wówczas pozostałe osady z trwałymi budowlami, z paleniskami wewnątrz, jak i poza nimi. Do ich budowy wykorzystywano kości megafauny. Całość konstrukcji zapewne nakrywano skórami. Najbardziej rozwinięte centrum osadnicze tej kultury odkryto na terenie Moraw i Dolnej Austrii, zaś na ziemiach polskich w Krakowie. W sąsiedztwie powiatu tomaszowskiego znane jest duże stanowisko osadowe z Lwowa.

W okresie między 20 a 18 tys. lat BP (czas maksymalnego nasunięcia lądolodu skandynawskiego) tereny dzisiejszej Polski były praktycznie niezamieszkane. Między 18 a 12 tys. lat temu ziemie polskie były penetrowane przez przedstawicieli kultury magdaleńskiej i epigraweckiej (kontynuującej tradycje graweckie). Z tą pierwszą kulturą związane są znaleziska z Jaskini Maszyckiej w rejonie Ojcowa (odkryto tam m.in. groty oszczepów, specjalne oprawy narzędzi kamiennych zwane navettes, specyficzne przedmioty ceremonialne), datowane na czas 15 tys. lat BP. Obozowisko otwarte odkryto w Klementowicach-Kolonii koło Nałęczowa. Z kolei z kulturą epigrawecką związane są znaleziska m.in. w Jaskini Zawalonej w Mnikowie, jak również z Lwowa, gdzie m.in. znaleziono róg pokryty wyrytymi znakami. Jedynym śladem osadnictwa z górnego paleolitu na polskim Roztoczu jest fragment bardzo masywnego wióra z retuszem użytkowym (?) z okolic Radruża koło Lubaczowa.

W okresie 13 750–12 750 lat BP rozwijał się w Europie Środkowowschodniej kompleks kultur tylczakowych oraz kultur liściakowych (nazwy od przewodnich form ostrzy krzemiennych). Na terenie Polski środkowowschodniej kompleks ten reprezentowany jest przez co najmniej kilkanaście stanowisk znanych z Wyżyny Lubelskiej i pobliskiej Kotliny Sandomierskiej. Znane są znaleziska wielofunkcyjnych narzędzi krzemiennych tego kompleksu z terenu powiatu tomaszowskiego odkryte na terenie miejscowości: Jeziernia, Dębiny, Siedliska, Tarnawatka, Ulów, Żurawce.

MEZOLIT

Mezolit w Polsce rozpoczął się wraz z ociepleniem nowej ery geologicznej – holocenu ok. 8000 lat przed Chr. (przed Chrystusem). Po ustąpieniu lądolodu Europa Środkowa porośnięta była roślinnością charakterystyczną dla tundry i lasotundry. W miarę ocieplania klimatu od początku holocenu te tereny zaczęły zajmować lasy brzozowo-sosnowe, później mieszane z domieszką świerka, wiązu, dębu, jesionu, lipy i leszczyny. Zmiana szaty roślinnej pociągnęła za sobą zwiększenie się ilości występujących na tym terenie gatunków zwierząt, m.in. saren, jeleni, łosi, wilków, dzików, turów, a także żubrów. Zwiększała się możliwość zdobycia pożywienia roślinnego. Ludność zamieszkująca te tereny prowadziła koczowniczy tryb życia i zajmowała się myślistwem, łowiectwem, rybołówstwem i zbieractwem. Obozowiska otwarto zakładano na piaszczystych wydmach, w pobliżu rzek lub zbiorników wodnych, na obrzeżach lasów. Wykorzystywano również schroniska skalne.

Podstawową bronią były oszczepy, harpuny oraz łuk ze strzałami wyposażonymi w krzemienne grociki. Wyróżnikiem zabytków krzemiennych tego okresu jest mikrolityzacja czytelna w asortymencie zbrojników (ostrzy) zgeometryzowanych (trójkątów prostokątnych, rozwartokątnych, trapezów, rombów, prostokątów), nieprzekraczających 40 mm długości.

W obrządku pogrzebowym występowały zarówno pochówki szkieletowe (w pozycji wyprostowanej lub siedzącej), jak i ciałopalne. Często stosowano wypalanie zawartości komory grobowej wraz z ciałem zmarłego, co powodowało nadpalanie zwłok. W obrządku pogrzebowym używano ochry (mineralnego barwnika). Zmarłych wyposażano w ozdoby z zębów zwierzęcych, broń i narzędzia.

We wczesnej fazie mezolitu na ziemiach polskich rozwijała się kultura komornicka. Natomiast w późnej (ok. 6500 przed Chr.) pojawiły się: kultura chojnicko-pieńkowska i janisławicka – obecne również na obszarze Lubelszczyzny.

 

NEOLIT

Okres w dziejach człowieka nazywany również „młodszą epoką kamienia”. Wraz z neolitem rozpoczął się proces nazywany „rewolucją neolityczną”, której podstawowymi zdobyczami cywilizacyjnymi było opanowanie umiejętności uprawy roli, udomowienie zwierząt, wprowadzenie nowych technik obróbki krzemienia i kamienia (gładzenie powierzchni i wiercenie otworów) oraz wytwarzanie naczyń glinianych. Zmiana gospodarki wymusiła na społecznościach neolitycznych zakładanie trwałych osad, które z czasem zaczęto fortyfikować.

Przemiany związane z nową epoką pojawiły się najwcześniej, na początku IX tys. przed Chr. (przed Chrystusem), na Bliskim Wschodzie. Do Europy Środkowej dotarły w V tysiącleciu.

Najstarszym typem gospodarki rolnej była gospodarka żarowo-kopieniacza polegająca na wypalaniu niewielkich poletek i uprawie ich przy pomocy motyk. Uprawiano w ten sposób pszenicę samopszę, proso, jęczmień, groch, soczewicę, żyto i orkisz (odmianę pszenicy). Hodowla początkowo ograniczała się do kóz i owiec, nieco później zaczęto hodować bydło i świnie. Wraz z rozwojem nowej epoki nastąpiła w technikach rolniczych rewolucyjna zmiana – wprowadzono gospodarkę sprzężajną, czyli zaczęto orać pola przy pomocy radeł ciągniętych przez woły. Wśród zabytków kultury pucharów lejkowatych znane są gliniane figurki wołów w jarzmach, a pole jej megalitycznej kultury zachowały się ślady orki. Na naczyniu tejże kultury odkrytym w Bronocicach w woj. świętokrzyskim widnieje wyobrażenie pojazdu uznane za najstarsze na świecie. W Europie odkrywane są również pozostałości drewnianych konstrukcji drogowych.

W neolicie rozwijała się intensywnie kultura duchowa. Oprócz rozbudowanych rytuałów pogrzebowych istniały prawdopodobnie kulty płodności (figurki kobiece) i kult słońca (motywy krzyża wpisanego w koło). Powstawały monumentalne konstrukcje kamienne związane z tzw. „ideą megalityczną”.

Okres, w którym u ludów neolitycznych pojawiły się pierwsze fizyczne wyroby z metali, głównie z miedzi (narzędzia, broń, ozdoby), obok pozostającej wciąż powszechnym użyciu narzędzi wytwarzanych z kamienia i krzemienia, nazywany jest eneolitem lub epoką miedzi. Czas trwania eneolitu jest zróżnicowany terytorialnie. Na ziemiach dzisiejszej Polski wytwory z miedzi pojawiły się w drugiej połowie IV tysiąclecia BC.

KULTURA CERAMIKI WSTĘGOWEJ RYTEJ

(5600/5500 – 4600/4500 PRZED CHR.)

Wraz z pojawieniem się na ziemiach polskich pierwszych rolników rozpoczyna się nowa epoka zwana neolitem lub młodszą epoką kamienia. Najstarsi rolnicy wywodzący się z kręgu naddunajskiego (krąg kultur neolitu występujących w środkowej Europie, głównie w dorzeczu środkowego i częściowo dolnego Dunaju, charakteryzujących się prowadzeniem gospodarki rolniczo-hodowlanej) przybyli do Polski przez Bramę Morawską oraz Kotlinę Kłodzką. Ta pierwsza kultura rolnicza określana jest mianem kultury ceramiki wstęgowej rytej (KCWR).

Ludność tej kultury przemieszczała się w południowej Polsce (również na Lubelszczyźnie) w poszukiwaniu gleb nadających się pod uprawę, przede wszystkim urodzajnych gleb lessowych. Na takich terenach odkryto najstarsze osady tej kultury, lokalizowane na brzegach dolin rzecznych. Kultura ceramiki wstęgowej rytej stosowała gospodarkę żarową, która polegała na wyrębie lasu i wypalaniu go. Żyzny popiół dostarczał wystarczająco wysokich plonów przez kilka lat. Dosyć prymitywny sposób uprawy ziemi (spulchnianie ziemi przy użyciu motyk i kijów kopieniaczych) sprawiał, że osady zasiedlane były stosunkowo krótko, a po wyeksploatowaniu okolicznych pól przenoszono się na nowe miejsca. Uprawiano różnego rodzaju zboża jak: pszenicę płaskurkę, samopszę, orkisz, pszenicę zbitokłosą, jęczmień, proso, groch, soczewicę i mak. Zbierano dzikie jabłka, orzechy, poziomki, czereśnie. Hodowano bydło, owce lub kozy.

Na osadę zazwyczaj składało się kilka dużych domów zbudowanych na planie prostokąta. Konstrukcja budowli opierała się na dębowych słupach wkopanych w ziemię, a przestrzeń między nimi była zapełniona plecionką, uszczelnioną gliną. Całość wraz z dachem podtrzymywał rząd słupów biegnący przez środek domostwa. Pierwsze osady KCWR miały charakter otwarty, pozbawiony wszelkich umocnień. Dopiero w późniejszej fazie rozwojowej zaczęły się pojawiać osady obronne.

Zmarli byli chowani zarówno na terenie osad, jak i na osobno wydzielonych cmentarzyskach. Szczątki pochodzące z osiedli zazwyczaj należą do dzieci i kobiet z niewielkim odsetkiem mężczyzn. Zmarłych składano w pozycji skurczonej najczęściej na lewym boku z niewielką ilością darów.

Na terenie obecnego powiatu tomaszowskiego do tej pory była badana tylko jedna osada tej kultury w Tarnoszynie.

KULTURA LUBELSKO-WOŁYŃSKA

(ok. 4100 – 3650 przed Chrystusem)

Kulturę lubelsko-wołyńską (KLW) uważa się za najdalej wysuniętą na północ formację kręgu polgarskiego (kompleksu kultur z przełomu neolitu i eneolitu, rozwijającego się na wschód od Dunaju, głównie w dorzeczu Cisy). Osadnictwo miało charakter „wyspowy”. Ta rolnicza ludność wybierała żyzne gleby lessowe i czarnoziemy na terenie Małopolski, Wołynia i Podola. Najbardziej zwarte osadnictwo zarejestrowane zostało w dorzeczu górnego Bugu, Styru i Horynia. Osady różnej wielkości zakładano na skraju wysoczyzn w pobliżu rzek. Część osad była otoczona rowami o trójkątnym lub trapezowatym przekroju oraz palisadą. Wewnątrz tego systemu fortyfikacyjnego odkrywane były jamy gospodarcze i paleniska, brak natomiast pozostałości domostw co wskazuje, że budownictwo mieszkalne musiało mieć charakter naziemny, zrębowy, po którym nie zachowały się do dziś archeologicznie uchwytne ślady.

Podstawą gospodarki było rolnictwo oraz hodowla bydła, świń oraz kóz lub owiec. Znacznym źródłem zasobności wspólnot tej kultury była eksploatacja znajdujących się na Wołyniu złóż wysokogatunkowego krzemienia. Wydobywała go nie tylko na potrzeby własne ale i wymiany z ludnością zamieszkującą tereny dzisiejszej Słowacji wschodniej i Węgier, w zamian otrzymując najprawdopodobniej miedź. W produkcji narzędzi krzemiennych zaczęto stosować bardziej zaawansowane metody obróbki, dzięki którym pozyskiwano półsurowiec o lepszych parametrach technologicznych. Jak wskazują eksperymenty długie i bardzo długie wióry produkowano za pomocą dźwigni – prostej maszyny zwiększającej nacisk. Znaleziska glinianych dysz, tygielków odlewniczych i łyżek na osadach świadczą, iż ludność KLW szybko opanowała technologię odlewniczą i od początku uczestniczyła w rozwoju metalurgii miedzi na obszarze Europy Środkowej. W inwentarzach tej kultury pojawiają się wyroby metalowe: w grobach kobiet głównie zausznice (ozdoby głowy) i bransolety z drutu o przekroju okrągłym lub taśmy miedzianej, w męskich – sztylety, topory, siekiery i dłuta miedziane. Naczynia gliniane lepiono ręcznie, a jednym ze sposobów zdobienia ceramiki było malowanie białą olejną farbą uzyskiwaną z wapienia i tłuszczów zwierzęcych. Znana jest również plastyka figuralna (ceramiczne figurki zwierząt i kobiet).

Zmarłych chowano w obrządku szkieletowym, groby lokalizowano w obrębie osad lub na sąsiadujących z osadami niewielkich cmentarzyskach. W prostokątnych jamach grobowych układano zwłoki w pozycji skurczonej, kobiety na lewym boku, mężczyzn na prawym, ukierunkowując głową na południe. W większości groby kryją szczątki jednego zmarłego, rzadziej dwóch lub trzech. Wszyscy zmarli otrzymywali dary grobowe w postaci naczyń glinianych, narzędzi krzemiennych i kościanych oraz ozdób czasem wykonanych z miedzi. Groby różnią się pod względem bogactwa wyposażenia, co świadczy o zróżnicowanych stosunkach społecznych.

Na terenie powiatu tomaszowskiego badano osady tej kultury w Mikulinie i Dobużku Kolonii, a groby w Łubczu, Podlodowie i Tyszowcach.

KULTURA PUCHARÓW LEJKOWATYCH

(3900 – 300/2800 przed Chr.)

Kultura pucharów lejkowatych (KPL) powstała na obszarach Niżu europejskiego pod wpływem oddziaływania kultur naddunajskich na lokalne podłoże mezolityczne. Zajmowała ogromne obszary w Europie, między innymi na terenach Jutlandii, Szwecji, Niemiec po Polskę oraz część Wołynia i Podola. Ludność o znacznie większym od starszych kultur potencjale demograficznym zasiedliła te obszary w znacznym stopniu równomiernie, nie tylko gleby żyzne. Było to możliwe dzięki wykorzystaniu zwierząt do pracy w rolnictwie i wprowadzeniu sprzężajnej orki za pomocą radła, co potwierdzone jest przedstawieniami wołów w zaprzęgu (gliniana figurka z Krężnicy Jarej koło Lublina). Model gospodarki rolnej ludności tej kultury można nazwać ekstensywnym, w którym znacznie większą rolę niż wcześniej pełniła hodowla zwierząt, głównie bydła i owiec. Zasoby pożywienia uzupełniano łowiectwem, rybołówstwem i zbieractwem. Ta typowo rolnicza ludność stosowała gospodarkę wypaleniskową czego rezultatem stało się znaczne odlesienie terenów, na których gospodarowała.

Na wysokim poziomie stała produkcja narzędzi z różnych surowców, głównie z krzemienia wołyńskiego, tzw. świeciechowskiego, którego złoża znajdują się opodal Annopola nad Wisłą oraz pasiastego, eksploatowanego w kopalni w Krzemionkach Opatowskich. W wytwórczości krzemieniarskiej największym osiągnięciem jest wynalazek, nieznanej wcześniej, czworościennej siekiery o gładzonym ostrzu, która była doskonałym narzędziem, a w miarę potrzeby również skuteczną bronią.

Naczynia tej kultury wyróżniają się bardzo dobrą jakością, dzięki umiejętnie przygotowanej masie ceramicznej i wypalaniu w wysokich temperaturach, do czego służyły gliniane piece kopułowe. Stosowano bogate zdobnictwo ceramiki różnymi technikami, zwłaszcza odciskami stempelków a także ornamentyką plastyczną, w postaci uch półksiężycowatych i przede wszystkim przedstawieniami głów baranów, które często były zwieńczeniem uch.

Obrządek pogrzebowy charakteryzują pochówki szkieletowe w pozycji wyprostowanej na wznak. Najczęściej zmarli byli słabo lub wcale nie wyposażani w dary grobowe. Wyróżnić można dwa rodzaje cmentarzysk: płaskie oraz megalityczne. Podstawową formą grobowców megalitycznych jest naziemna budowla na planie wydłużonego trapezu, o konstrukcji zwykle kamienno-drewniano-ziemnej, zorientowana wzdłuż osi E-W (z odchyleniami), z pomieszczeniem w szerszej części wschodniej, za którym znajduje się nakryty nasypem grób centralny. Znane są również z zachodniej Lubelszczyzny. Wielkie grobowce megalityczne wymagały nie tylko umiejętności budowlanych ale również zbiorowego wysiłku znacznych grup ludzkich, więc kryły zapewne szczątki osób stojących wysoko w hierarchii społecznej. W grobach płaskich, które często miały elementy konstrukcji kamiennych w postaci bruków lub obstaw, chowano najprawdopodobniej „zwykłych” członków społeczności.

Jednym z najbardziej znanych stanowisk kultury pucharów lejkowatych na Lubelszczyźnie jest duża osada wyżynna w Gródku koło Hrubieszowa, natomiast na terenie powiatu tomaszowskiego badano osady tej kultury w Kolonii Dobużek, Mikulinie i Ulowie oraz cmentarzysko w Łubczu.

KULTURA AMFOR KULISTYCH

(3000/2950 – 2400 PRZED CHR.)

Na przełomie IV i III tysiąclecia przed Chrystusem klimat w Europie stał się zdecydowanie suchszy niż poprzednio, a znaczne tereny uległy stepowieniu, co utrudniało uprawę zbóż. Zmiana klimatu spowodowała przemiany gospodarcze. Wzrosło znaczenie mobilnego pasterstwa, a styl życia zmienił się na koczowniczy. W tym okresie w Europie Środkowej rozprzestrzeniła się kultura amfor kulistych (KAK).

Ludność tej kultury zamieszkiwała tereny środkowych Niemiec, przez międzyrzecze Odry i Wisły aż po Wołyń i Podole, a na południowym wschodzie – po Mołdawię. Gospodarka oparta była głównie na półosiadłym pasterstwie. Mobilny tryb życia nie sprzyjał zakładaniu długotrwałych osad, dlatego kultura ta znana jest przede wszystkim ze znalezisk grobowych – kamiennych grobowców w formie skrzyń przykrytych ziemnymi nasypami. Zmarli byli zwykle chowani pojedynczo, w pozycji skurczonej, na boku. Znane są również pochówki zbiorowe oraz groby zwierzęce. Bogate wyposażenie stanowiły: naczynia gliniane, broń i narzędzia krzemienne, kościane, rogowe oraz ozdoby, w tym często bursztynowe a także mięso zwierząt domowych i dzikich. Poświadczono stosowanie ognia w ceremoniach pogrzebowych oraz rytualny kanibalizm. Nierzadko spotyka się pochówki zwierząt: świń i dzików, krów z obciętymi rogami oraz owiec i kóz.

Osady składały się z małej liczby domów o konstrukcji słupowej, zbudowanych na planie nieregularnego czworokąta, czasem również w formie ziemianek. Społeczności tej kultury eksploatowały krzemień pasiasty w kopalni w Krzemionkach Opatowskich. Wykorzystywały także złoża bursztynu bałtyckiego i wołyńskiego.

Kultura amfor kulistych jest znacznie zróżnicowana terytorialnie. Wyróżniono wiele grup i podgrup lokalnych. Terytorium między Bugiem a Wieprzem oraz południowym Podlasiem a Roztoczem zajmowała podgrupa wschodniolubelska, łącząca orientalne i okcydentalne elementy kulturowe. Na terenie powiatu tomaszowskiego badano osadę w Podlodowie oraz groby w Kolonii Partyzantów i Tarnoszynie.

KULTURA CERAMIKI SZNUROWEJ

(2800 – 2400/2300 PRZED CHR.)

W początkach trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem na rozległych obszarach Europy – od Renu na zachodzie po dorzecze środkowego i górnego Dniepru oraz Wołgi na wschodzie, od północnej Skandynawii po wschodnią Szwajcarię i wschodnią Słowenię na południu – pojawia się krąg kultury ceramiki sznurowej (KCSz).

Kultura ta, jako typowo pasterska, nie zakładała długotrwałych osad z domami o solidnej konstrukcji pozostawiających czytelne ślady. Znane są nieliczne ślady krótkotrwałych obozowisk, pozostałości szałasów i ziemianek. Cechowała ją duża mobilność, o czym świadczą znaleziska niemal identycznych naczyń w grobach oddalonych od siebie o setki kilometrów. Kultura ta rozpoznana została przede wszystkim na podstawie znalezisk grobowych. Wyróżnia się dwa typy pochówków: w grobach płaskich i kurhanach (ziemnych kopcach). Pod nasypem kurhanowym znajdował się otoczony rowkiem, pojedynczy pochówek centralny, któremu towarzyszyły groby wkopane w obrzeże nasypu, czasem były to tzw. groby niszowe (pionowy szyb, przy dnie którego wykopywano w bocznej ścianie kopulastą niszę). Zmarłych chowano w pozycji skurczonej na boku: mężczyzn na prawym a kobiety na lewym. Ciała najczęściej układano na linii wschód-zachód. Groby często wyposażano w naczynia – puchary i amfory zdobione ornamentem sznurowym (odciśnięty w mokrej glinie pleciony sznurek) a także ozdoby, narzędzia i broń – najczęściej charakterystyczne topory kamienne. Rzadko spotykamy pochówki zbiorowe czy ciałopalne.

Podczas badań kurhanów na Grzędzie Sokalskiej uchwycono proces integracji dwóch kultur tego kręgu. Kultura ceramiki sznurowej przyjęła „pod swój dach” emigrantów znad Dniepru, przedstawicieli kultury środkowodnieprzańskiej. Proces ten doprowadził do powstania grupy kulturowej o mieszanym charakterze (grupa sokalska kultury ceramiki sznurowej).

Na terenie powiatu tomaszowskiego odkryto i przebadano kurhany kultury ceramiki sznurowej na Grzędzie Sokalskiej (w Hubinku, Klekaczu, Łubczu, Machnówku, Mikulinie i Wierszczycy) oraz na Roztoczu Środkowym (w Ulowie).

EPOKA BRĄZU

Nazwa epoki pochodzi od nowo wprowadzonego surowca – brązu, czyli stopu miedzi z cyną. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. W środkowej Europie przyjęły się ramy czasowe między 2300/2200 a 700/650 przed Chr. i podział na pięć okresów (I – V). Technologia wytwarzania brązu dotarła do Europy z Bliskiego Wschodu przez Anatolię, Bałkany i Kaukaz. Przełom w wytwórczości nastąpił w środkowej epoce brązu (III – 1300 – 1100 przed Chr.), kiedy upowszechniają się brązy cynowe. Słabną kontakty Półwyspu Bałkańskiego z Anatolią na rzecz kontaktów z Karpatami i środkową Europą.

W epoce brązu w rejonach występowania dostępnych złóż miedzi i cyny zaczęły powstawać dynamicznie rozwijające się centra wytwórcze. Import miedzi, cyny i gotowych produktów ożywiło kontakty wymienne, rozwinął się handel. Ta rewolucja technologiczna przyczyniła się do rozwoju wielkich starożytnych cywilizacji. We wczesnej fazie epoki brązu na znacznych obszarach środkowej Europy (w tym w Polsce) rozwijał się krąg kultur, który można nazwać środkowoeuropejską cywilizacją wczesnobrązową. Społeczności te cechowała pewna unifikacja sposobu gospodarowania, obrządku pogrzebowego oraz inwentarza kulturowego. Ok. 1600 przed Chr. kres temu kręgowi przyniosła ekspansja tzw. kultur mogiłowych. Napływ nowej ludności zdecydowanie nie miał charakteru pokojowego, o czym świadczą liczne warstwy spalenizny na osadach, a także duża liczba związanych z tym okresem skarbów. Kultury mogiłowe zanikały stopniowo w ciągu II i III okresu epoki brązu, przekształcając się w lokalne grupy i kultury należące do kręgu kultur pól popielnicowych. Równolegle do kręgu kultur mogiłowych we wschodniej Polsce rozwijała się kultura trzciniecka, która również została zastąpiona przez kulturę łużycką – przedstawicielkę kręgu pól popielnicowych. Kilkanaście stuleci trwania epoki brązu to okres bytowania na ziemiach dzisiejszej Polski ludów o zróżnicowanym pochodzeniu, stopniu rozwoju gospodarczego i społecznego.

KULTURA MIERZANOWICKA

(2350/2300 – 1650/1600 PRZED CHR.)

Kultura ta należąca do przykarpackiego kręgu kultur episznurowych zajmowała dorzecze górnej Odry, górnej i środkowej Wisły oraz Bugu sięgając Słowacji, Moraw i dorzecza górnego Dniepru. Obok tradycji kultury ceramiki sznurowej widoczne są oddziaływania kultur naddunajskich wczesnego okresu brązu. Ludność kultury mierzanowickiej zajmowała się głównie hodowlą zwierząt, o czym świadczą duże ilości kości kóz, owiec i bydła rogatego. Stałe przebywanie w strefach wypasu stad, w korzystnych warunkach naturalnych doprowadziło z czasem do wykształcenia się bardziej osiadłego trybu życia i zwiększenia się roli uprawy ziemi.

Zakładano duże osady otwarte na wierzchołkach lub stokach wzniesień, zawsze w pobliżu dolin rzecznych. Znane są także obiekty obronne otaczane rowami i wałami. Zagadka tej społeczności pozostaje forma zamieszkiwanych przez nią domów. W żadnej badanej do tej pory osadzie nie zachowały się ślady po nich. Najbardziej prawdopodobne jest to, że wznoszono je w technice zrębowej, która nie wymagała wkopywania w grunt. Ściany wykonywano z poziomo układanych belek, połączonych w narożach. Oprócz rolnictwa i hodowli społeczność mierzanowicka zajmowała się także obróbką gliny, kości, krzemienia oraz metalu. Wśród wyrobów metalowych szczególnie charakterystyczne są miedziane zausznice w kształcie wierzbowego liścia, płaskie siekierki miedziane i dłuta z podniesionymi brzegami.

Różnej wielkości cmentarzyska zakładane były w pobliżu osiedli. Największe liczyły nawet do 300 pochówków. Groby były szkieletowe i przeważnie płaskie. Zmarłych składano w pozycji skurczonej lub wyprostowanej do owalnych lub prostokątnych jam grobowych czasem w trumnach z kłód drewnianych lub też owiniętych w matę lub plecionkę z cienkich patyków. Zgodnie ze starą tradycją odziedziczoną po ludności kultury ceramiki sznurowej, zmarłych mężczyzn układano na prawym, a kobiety na lewym boku. W nielicznych przypadkach składano dwóch osobników dorosłych, jak również osobę dorosłą i dziecko. W wyposażeniu grobowym spotykamy kolie złożone z paciorków fajansowych, kościanych lub wykonanych z muszli, kamienne i kościane narzędzia czy broń (zwłaszcza krzemienne grociki strzał), szpile kościane oraz nieliczne wyroby metalowe, przeważnie ozdoby miedziane.

Na terenie powiatu tomaszowskiego prowadzono badania na osadzie i cmentarzysku w Podlodowie. Badano również groby tej kultury odkryte w kurhanach kultury ceramiki sznurowej na Grzędzie Sokalskiej w Łubczu, Podlodowie i Machnówku.

KUTURA TRZCINIECKA

(1900/1850 – 1100 PRZED CHR.)

Kultura trzciniecka rozwijała się od wczesnej do środkowej epoki brązu. Zajmowała tereny centralnej, południowej i wschodniej Polski, zachodniej Ukrainy i zachodniej Białorusi. Wchodzi ona w skład kręgu nazywanego kompleksem Trzciniec – Komarów – Sośnica lub trzcinieckim kręgiem kulturowym.

W fazie klasycznej i późnej charakteryzowała się długotrwałymi osadami, głównie otwartymi, z półziemiankami i chatami ziemnymi o konstrukcji słupowej, a prawdopodobnie także zrębowej. Charakterystycznymi obiektami gospodarczymi były koliste jamy o przekroju trapezowatym lub gruszkowatym, pełniące funkcję piwniczek czy pomieszczeń magazynowych. Do najlepiej rozpoznanych osad zaliczyć można m. in. stanowisko nr 55 w Krakowie-Nowej Hucie-Mogile lub nr 49 w Krakowie-Nowej Hucie-Pleszowie.

Ludność kultury trzcinieckiej trudniła się głównie chowem zwierząt (rozpoznano szczątki kostne bydła, świni, konia, drobnej rogacizny i psa) oraz uprawą roli (pozostałości zbóż, ślady orki). Żywność pozyskiwała także z natury poprzez zbieractwo i łowiectwo.

Kulturę trzciniecką cechuje zróżnicowany obrządek pogrzebowy. We wczesnym okresie rozwoju występowały groby płaskie i kurhanowe, zawierające zazwyczaj pochówki szkieletowe, pojedyncze lub zbiorowe. W młodszych fazach – częściej niż poprzednio – pojawiały się pochówki ciałopalne, jamowe, niekiedy popielnicowe. W niektórych grobach odkryto konstrukcje drewniane lub kamienno-drewniane, tzw. domy zmarłych. W skomplikowanym rytuale pogrzebowym istotną rolę odgrywał ogień. Zmarłych wyposażano w ceramikę, wyroby krzemienne i kamienne, rzadziej w ozdoby z brązu.

Używane były głównie narzędzia kamienne i krzemienne, a także wykonane z surowców organicznych – drewna, kości, rogu. Znana była również metalurgia brązu, chociaż duża część wyrobów metalowych stanowią importy. Skarby przedmiotów brązowych z tego czasu należą do rzadkich znalezisk na Lubelszczyźnie. Najbardziej znany skarb pochodzi z Zagłoby-Dratowa, pow. opolski. Zawierał on ponad 20 bransolet i naramienników oraz diadem zdobiony motywem solarnym w kształcie krzyża.

W powiecie tomaszowskim badano kurhany i osadę w Tyszowcach, a także osady w Podlodowie i Żurawcach.

KULTURA ŁUŻYCKA

(OK. 1300 – 400 PRZED CHR.)

Kultura łużycka rozwijała się w środkowej i młodszej epoce brązu oraz wczesnej epoce żelaza na ziemiach Polski oraz przyległych do nich obszarów m.in. na terenie obecnych Czech, Słowacji, Ukrainy, Niemiec. Należy do kręgu kultur pól popielnicowych nazwanych tak od rozległych, płaskich cmentarzysk z pochówkami ciałopalnymi w glinianych urnach (popielnicach). Kultura łużycka nie jest tworem jednolitym i dzieli się na wiele grup, których proces formowania się następował pod wpływem szeregu czynników i zapewne nie przebiegał jednocześnie.

W zasadzie wszystkie grupy kultury łużyckiej cechują się stabilnym, osiadłym trybem życia, związanym z uprawą ziemi, przy dużym znaczeniu hodowli zwierząt. Uprawiano głównie zboża: pszenicę, jęczmień, proso, ale także groch, bób, soczewicę, len i mak. Jako narzędzia do uprawy roli służyły motyki wykonane z fragmentów poroża zwierząt, rogowe kopaczki i sadzaki oraz radła drewniane, którymi z pomocą zwierząt orano ziemię. Hodowano bydło, owce, świnie i prawdopodobnie konie. Obok uprawy roli zajmowano się także obróbką surowców: kości, drewna, gliny, poroża, krzemienia i kamienia, a także tkactwem. Przez cały okres trwania kultury łużyckiej rozwinięte było odlewnictwo, co zapewne związane było z dużą rolą handlu.

We wczesnej epoce żelaza (okres halsztacki) znaczne obszary kultury łużyckiej znalazły się pod wpływami kultury halsztackiej. Po raz pierwszy na ziemie polskie napłynęły liczne wyroby żelazne. Ponadto z tym okresem wiąże się powstawanie grodów typu biskupińskiego. Pojawienie się tej formy osadnictwa wiąże się najprawdopodobniej z najazdami na współczesne ziemie polskie Kimmerów, a później Scytów.

U schyłku okresu halsztackiego doszło do znacznych zmian klimatycznych. W efekcie ochłodzenia klimatu nasilał się proces zabagniania coraz większych obszarów, w tym nawet zalewania terenów zasiedlonych. Te niekorzystne zmiany wymusiły na ludności kultury łużyckiej reorganizację sieci osadniczej i zmianę w sposobach uprawy ziemi. Dodatkowo do destabilizacji przyczyniały się najazdy scytyjskie. Na tle tych wydarzeń powstała nowa jednostka kulturowa, nazywana kulturą pomorską. Te mniejsze, bardziej mobilne grupy w zmienionych warunkach stały się motorem przemian społeczno-kulturowych tej części Europy. Pozostałości kultury łużyckiej w postaci mniejszych i większych enklaw przetrwały jednak do środkowego okresu lateńskiego.

Obszar dzisiejszego powiatu tomaszowskiego objęty był osadnictwem grupy ulwóweckiej rozwijającej się na Wołyniu i Lubelszczyźnie. Badano cmentarzyska kultury łużyckiej w Peresepe, Rachaniach, Majdanie Górnym i Tarnoszynie, a materiały osadowe odkryto w Ulowie, Machnowie Starym, Żurawcach i Podlodowie. Na Grzędzie Sokalskiej i w Kotlinie Hrubieszowskiej odkryto również groby pokrewnej kultury wysockiej.

EPOKA ŻELAZA

Okres dziejów ludzkości, w której żelazo stało się głównym surowcem do wytwarzania narzędzi. W znaczeniu historycznym trwa do dziś.

Na ziemiach obecnej Polski epokę żelaza dzieli się na kilka okresów:

• okres halsztacki zwany wczesną epoką żelaza (700 – 550/400 przed Chr.),

• okres lateński zwany przedrzymskim (V – I w. przed Chr.)

• okres wpływów rzymskich (I – IV w. po Chr.)

• okres wędrówek ludów (V – VI w. po Chr.)

Najstarsze wyroby z kutego żelaza (głównie pochodzenia meteorytowego), pochodzą z XV i XIV wieku przed Chr., z terenów państwa Hetytów (Azja Mniejsza), skąd po roku 1180 przed Chr. (upadek Hetytów) żelazo dotarło do Egiptu, Mezopotamii i Iranu, następnie na Kaukaz, do Grecji oraz Italii. Do dalszych części Europy żelazo dotarło przez Półwysep Bałkański (za pośrednictwem Kimmerów) oraz Italię (za pośrednictwem Etrusków).

Pod wpływem impulsów z Bałkanów i Italii w strefie alpejskiej wykształciła się kultura halsztacka, której oddziaływanie objęło duże obszary Europy w tym także ziemie dzisiejszej Polski. Rozwijał się dalekosiężny handel solą, wyrobami i półwytworami żelaza. Z różnych stron Europy, zwłaszcza z obszaru kultury halsztackiej i z Półwyspu Apenińskiego, napływały liczne wyroby luksusowe. Pojawiły się miejscowe naśladownictwa wielu efektownych przedmiotów, głównie ozdób. Wzrosło znaczenie handlu bursztynem. Coraz liczniej zaczęły powstawać osady obronne. Postępowało zróżnicowanie społeczne i majątkowe. Pojawiły się bogate groby „książęce”.

Zanikanie kultur halsztackich nastąpiło w ciągu VI i V w. przed Chr., ustępując miejsca tworzącej się kulturze Celtów. Okres lateński pozostawał pod znakiem celtyckiej dominacji kulturowej. Podstawą ich potęgi gospodarczej i militarnej stała się metalurgia żelaza. Celtowie przyswoili sobie także wiele osiągnięć cywilizacji śródziemnomorskiej (koło garncarskie, żarna rotacyjne, okuta radlica, bicie monet). Wszędzie tam, gdzie dotarli Celtowie następował przełom cywilizacyjny, który doprowadzał do zmian w gospodarce, strukturze społecznej i obyczajach. Wielka migracja Celtów dotarła także do Polski przynosząc postęp w wielu dziedzinach życia.

OKRES WĘDRÓWEK LUDÓW

Najazd Hunów – koczowników z Azji Środkowej, którzy nagle pojawili się na stepach nadczarnomorskich w 375 r. po Chr. i błyskawicznie podbili funkcjonujące tam państwo Ostrogotów – wywołał „lawinę migracyjną”. Ostrogoci, Wizygoci, Alanowie i wiele innych ludów ruszyło na zachód stając wkrótce na granicach Cesarstwa Rzymskiego. W wędrówkę wyruszyły również ludy zamieszkujące Europę Środkową, w tym Polskę (Wandalowie i Goci). Wszystkie te ludy parły w kierunku państwa rzymskiego. Cesarze i wodzowie rzymscy nie mogąc pokonać wszystkich barbarzyńców, zawierali z nimi traktaty osiedlając niektórych z nich w granicach Cesarstwa. W wielu dawnych prowincjach rzymskich powstały barbarzyńskie królestwa: Wizygotów, Wandalów, Swebów.

W 476 roku upadło Cesarstwo Zachodniorzymskie, a w 489 r. do Italii wkroczyli Ostrogoci zakładając własne państwo ze stolicą w Rawennie. W tym samym czasie w Galii powstało państwo Franków.

Z dorzecza Wisły i Odry wyszły germańskie ludy Gotów, Wandalów, Burgundów. Ludy te wzięły udział w kształtowaniu się nowej średniowiecznej Europy. Migracja licznych grup ludności spowodowała znaczne wyludnienie ziem polskich. Na obszary pustek osadniczych wkraczają nowe grupy ludności w tym Słowianie, którzy wkrótce staną się żywiołem panującym w środkowej Europie.

KULTURA PRZEWORSKA

(III W. PRZED CHR. – 1. POŁOWA V W. PO CHR.)

Kultura ta rozwijała się na terenach obecnej Polski i zachodniej Ukrainy. Obecnie w nauce dominuje pogląd o jej związkach z ludem Wandalów. Część terenów, na których rozwijała się kultura przeworska przez autorów starożytnych przypisywana była plemionom Lugiów. Wpływ na jej rozwój miała ludność kultury pomorskiej oraz kultury grobów kloszowych. Zanikła w starszej części okresu wędrówek ludów.

Ludność kultury przeworskiej zamieszkiwała w osadach tzw. zagrodowych, tzn. z budownictwem rozproszonym, tworzyła również większe skupiska osadnicze. Dwunawowe domy słupowe podzielone były na część mieszkalną i gospodarczą.

Praktykowany był głównie obrządek ciałopalny, w którym groby popielnicowe przeważały nad jamowymi. Zmarłych wyposażano w dary. Dla mężczyzn typowe były: broń, ostrogi, nożyce, brzytwy, osełki, narzędzia kowalskie, klamry lub sprzączki do pasa; dla kobiet: dwie żelazne zapinki, sprzączki, szkatułki, przęśliki i noże sierpikowate. Praktykowano zwyczaj palenia ich razem ze zmarłym. Większe dary były gięte i łamane. Bardzo rzadko występowały groby szkieletowe. Występowały też groby książęce oraz kamienne nasypy przykrywające szczątki w miejscu kremacji.

Podstawą gospodarki było przede wszystkim rolnictwo oraz hodowla zwierząt. Rozwijał się handel ze strefą południowoeuropejską, co poświadczone jest przez liczne importy. Na wysokim poziomie stała produkcja rzemieślnicza. Charakterystyczna dla ludności kultury przeworskiej jest duża ilość przedmiotów żelaznych. Są to umba z kolcem (okucie tarczy), klamry do pasa o formie sztabkowej lub zawiasowej, koliste sprzączki, nożyki sierpikowate, a także zestawy narzędzi w postaci młotków, pilników, kowadełek, obcęgów i tłoczków oraz zestawy toaletowe: nożyce, półksiężycowate brzytwy, szczypce. Badania metaloznawcze wskazują, że 60–70% wyrobów żelaznych tej kultury wykonanych jest z żelaza pochodzącego ze świętokrzyskiego centrum hutnictwa. Ludność kultury przeworskiej lepiła naczynia zarówno ręcznie, jak i przy użyciu koła garncarskiego. Na terenie powiatu tomaszowskiego badano groby kultury przeworskiej w Podlodowie i Rudzie Żurawieckiej.

KULTURA WIELBARSKA

(I W. – 1. POŁOWA V W. PO CHR.)

Kultura występująca na ziemiach polskich w okresie wpływów rzymskich i we wczesnej fazie okresu wędrówek ludów, czyli od początku pierwszego do około połowy piątego wieku po Chrystusie. W jej rozwoju wyróżnione zostały dwie fazy chronologiczne: lubowidzka (I i II w. po Chr.), w której kultura wielbarska zajmowała niemal całe Pomorze i północną Wielkopolskę oraz cecelska, w której nastąpiła ekspansja na tereny prawobrzeżnego Mazowsza, Podlasia, Polesia, Lubelszczyzny i zachodniej części Wołynia i Podola.

Kulturę wielbarską charakteryzował birytualny obrządek pogrzebowy, czyli połączenie ciałopalenia i inhumacji. Większość cmentarzysk tej kultury to tzw. cmentarzyska płaskie, choć znane są również cmentarzyska z kręgami kamiennymi i kurhanami. Cechą wyróżniającą kulturę wielbarską jest brak uzbrojenia i innych przedmiotów żelaznych w inwentarzach grobowych.

Kultura wielbarska identyfikowana jest z Gotami. Jej pojawienie się na Lubelszczyźnie należy chronizować z zanikiem osadnictwa przeworskiej. Proces ten rozpoczął się w III w. po Chr., a zakończył na początku V w. po Chr. Ludność kultury wielbarskiej na początku swojego pobytu na Lubelszczyźnie najintensywniej zasiedlała obszary w dorzeczu Wieprza oraz w Kotlinie Hrubieszowskiej. Od drugiej połowy III wieku po Chr. jej osadnictwo objęło niemal cały obszar Lubelszczyzny. Na terenie powiatu tomaszowskiego groby wielbarskie odkryto w Podlodowie, a ślady osad w Dutrowie, Machnówku i Tyszowcach.

OKRES WPŁYWÓW RZYMSKICH

Okres wpływów rzymskich rozpoczyna się na początku I wieku po Chr. wraz z uformowaniem granicy cesarstwa rzymskiego na linii Renu i Dunaju. Cały świat barbarzyńskiej Europy na wschód i północ od limes romanus stał się sąsiadem potężnej cywilizacji. Okres ten kończy się w wieku IV. Za przełomowe wydarzenia rozpoczynające następną epokę uważa się wkroczenie Hunów do Europy (375) i klęskę Rzymian pod Adrianopolem (378).

Oddziaływania potężnego imperium rzymskiego doprowadziły do przyjęcia rzymskiej mody i technik walki, a w rezultacie do zmiany oblicza kulturowego obszarów Barbaricum (północnej Europy). Doszło wówczas do powstania nowych kultur archeologicznych, m.in. kultury wielbarskiej, nadłabskiego kręgu kulturowego, a także silnych przeobrażeń kultur już istniejących, w tym kultury przeworskiej.

W okresie wpływów rzymskich nastąpiła pełna unifikacja środkowoeuropejskiej prowincji kulturowej (w tym także ziem dzisiejszej Polski). Rozwój kontaktów politycznych i gospodarczych z obszarami cesarstwa zintensyfikował wymianę na słynnym szlaku bursztynowym i spowodował napływ do Barbaricum licznych importów rzymskich. Do dziś odnajdywane są na terenie dzisiejszej Polski liczne monety, biżuteria, ozdoby, militaria czy ekskluzywna ceramika – terra sigillata, pochodzące z warsztatów Imperium Rzymskiego. Rozkwit gospodarczy doprowadził do powstania ośrodków władzy lokalnej. Pojawiają się bogato wyposażone, elitarne groby zapewne członków rodów panujących.