Pod koniec III wieku p.n.e. w Chinach pojawiły się pierwsze okrągłe monety z kwadratowym otworem – charakterystyczne monety keszowe. Około tysiąc lat później, mniej więcej w roku 800, do obiegu weszły pierwsze – początkowo prywatne – papierowe weksle na okaziciela. Były to zarazem pierwsze w historii ludzkości banknoty. Najpierw emitowały je banki prywatne, a następnie państwowe.
Gdy w XIII wieku do Chin przybył słynny podróżnik Marco Polo, Państwem Środka rządziła mongolska dynastia Yuan (1279–1368). Podróżnik zaobserwował nieznaną w Europie praktykę powszechnego stosowania pieniądza papierowego i opisał ją w swojej relacji. W Europie doniesienia te spotkały się jednak z niedowierzaniem. Tymczasem w okresie panowania dynastii Yuan zakazano posługiwania się monetami złotymi i srebrnymi, a używanie banknotów uczyniono obowiązkowym.
Okres panowania dynastii Yuan wiązał się z kryzysem tradycyjnej produkcji menniczej. Brązowe monety keszowe z tego okresu należały do rzadkości. Tym bardziej wartościowe są one dla współczesnego kolekcjonera.
10 wen – Da Yuan tong bao (pismo mongolskie), 1310-1311
Dynastia Yuan 1279-1368, cesarz Wu Zong (Haisan Guluk) 1308-1311
Brąz; ok. 40 mm; 18,84 g; Hartill 19.46
Poniżej komentarz znawcy mennictwa keszowego, Bartosza Zarębskiego dotyczący widocznej wyżej monety:
„Na awersie inskrypcja w piśmie mongolskim phags-pa, która jest transkrypcją chińskiej nazwy monety da yuan tong bao, czyli po mongolsku: ta üen tong baw. Phags-pa to bardzo ciekawe pismo sylabiczne wywodzące się z alfabetu tybetańskiego. Powstało za panowania chana Kubiłaja [wnuk Czyngis-chana, cesarz Chin w latach 1271-1294 D.M.], aby lepiej rządzić imperium. Chan chciał jednego systemu pisma dla wszystkich języków swoich poddanych. Pierwszy raz inskrypcja phags-pa na monecie keszowej pojawia się w latach 80-tych XIII wieku za panowania wyżej wymienionego chana. Ostatni raz gdzieś koło 1350-60 za panowania Toghon Temura, ostatniego władcy dynastii Yuan”.
***
Na koniec krótki opis podboju Chin przez Mongołów.
Po zjednoczeniu ludów Wielkiego Stepu na początku XIII stulecia Czyngis-chan postanowił podbić Chiny. Przed podjęciem wyprawy wojennej na południe podporządkował swojej władzy sąsiadujące z Mongolią plemiona, aby w trakcie najcięższych walk z Chinami nie wystąpiły one przeciw Mongołom.
Na obszarze dzisiejszych Chin na początku XIII wieku istniały trzy państwa. Najpotężniejsze z nich było leżące na północy państwo Kin, rządzone przez Dżurczenów – lud pochodzenia tunguskiego. Na południe od państwa Kin rozciągało się Południowe Sung. Od zachodu z Kinami graniczyło Si Sia. W Turkiestanie Wschodnim istniało jeszcze Państwo Kitanów. Do 1124 roku rządzili oni Chinami Północnymi. Zostali jednak podbici przez Dżurczenów. Część Kitanów przedostała się do Turkiestanu Wschodniego i tam utworzyła własne państwo Zachodnie Liao (nazywane przez Mongołów Kara Kitaj).
Pierwszy obiektem ataku Temudżyna stało się Si Sia. Po kilku latach walk państwo Si Sia zostało podporządkowane władzy Czyngis-chana. Zanim jeszcze do tego doszło, cesarz Si Sia, Zhao Anquan wezwał na pomoc cesarza Kin, Wei Shao. Ten jednak, kierując się tradycyjną wrogością do zachodnich sąsiadów, odmówił pomocy. Swoją decyzją przesądził los Si Sia, a jak się miało wkrótce okazać, również państwa Kin.
W międzyczasie, w wyniku akcji dyplomatycznej Mongołów, Zachodnie Liao (Kara Kitaj) zostało rozbite na kilka części i mocno osłabione. Arsłan-chan, przywódca Turków Karłuków i Czar, władca Ałmałyku, walczyli o władzę w Zachodnim Liao z Küczlükiem. Obaj postanowili szukać pomocy u Czyngis-chana i uznali się jego wasalami. W ten sposób zachodnia i północna część Kara Kitaju dostała się w ręce Mongołów bez walki. Teraz Czyngis-chan mógł skierować cały potencjał militarny Mongolii przeciwko państwu Kin.
Wojna trwała od 1211 do 1215 roku. Zakończyła się rzezią miejscowej ludności i ustanowieniem władzy mongolskiej na całym obszarze Chin Północnych. Resztki Kinów schroniły się w K’aifengu. W trakcie wojny Czyngis-chan korzystał z poparcia Południowego Sung. Przykładając rękę do upadku państwa Kin, Sungowie pozbawiali się bufora, który do tej pory oddzielał ich od barbarzyńskich Mongołów. Zapraszali w ten sposób Czyngis-chana do podboju własnego kraju. W przyszłości Mongołowie nie omieszkali skorzystać z tego zaproszenia. Do wojny z państwem Kin przystąpiło też – podporządkowane już Mongołom – Si Sia. Prowadząc działania zbrojne przeciw Kinom, Temudżyn wykorzystał zamieszki wewnętrzne w państwie przeciwnika. W 1212 roku kitański książę Yelii Liuge wywołał bunt przeciw cesarzowi. Czyngis-chan wysłał mu na pomoc korpus mongolski. W kwietniu 1213 roku Yelii Liuge oderwał od państwa Kin rozległe obszary na północy prowincji Liaoning i ogłosił się władcą państwa Liao. Uznał się wasalem Czyngis-chana i wkrótce wystawił do walki przeciw Kinom stutysięczną armię.
W roku 1215 wojska Temudżyna zdobyły Pekin. Do niewoli został wówczas wzięty Je-lü Cz’u-ts’ai. „Był to człowiek niezwykły, książę kitański, niezmiernie wysoki, o wspaniałej brodzie, całkowicie zsinizowany, zdolny uczony [po dostaniu się do niewoli D. M.] już zdążył był uratować życie milionów Chińczyków na Północy” (46, s. 236). Mongołowie planowali bowiem wytępić całą ludność Chin Północnych, a kraj zamienić w rozległe pastwiska dla swoich stad. Je-lü Cz’u-ts’ai, który został doradcą Czyngis-chana, przekonał przywódcę Mongołów, że można zyskać o wiele więcej jeśli opodatkuje się ludność chińską niż jeśli się ją wymorduje. Je-lü Cz’u-ts’ai okazał się niezwykle sprawnym organizatorem mongolsko-chińskiej administracji. „Uregulował system podatkowy, stworzył budżet państwowy, założył magazyny zbożowe, szkoły kształcące młodych książąt mongolskich w zakresie prawa i sztuki rządzenia państwem”[i]. Kitański książę podjął heroiczną próbę ucywilizowania barbarzyńskich Mongołów. Gdy umarł, spodziewano się iż w ciągu wielu lat służby Mongołom, książę zgromadził wielkie bogactwa. Okazało się jednak, że całym jego majątkiem były książki i cytra.
W czasie wojny z państwem Kin Mongołowie wymordowali około 7 milionów Chińczyków. Chiny Północne utraciły 1/6 ludności. Po ustaniu działań zbrojnych grabieże Mongołów nie ustawały. Początkowo wysocy urzędnicy chana nie podlegali żadnej kontroli. Dla prastarej cywilizacji chińskiej najazd Czyngis-chana, a potem mongolska okupacja oznaczały katastrofę. Ludność Chin Północnych została podzielona na trzy kategorie. Najwyższe stanowiska piastowali oczywiście Mongołowie. Drugą kategorię tworzyły pozostałe ludy koczownicze Wielkiego Stepu wchodzące w skład państwa Czyngis-chana. Do najniższej kategorii ludności zostali zaliczeni Chińczycy, Dżurczeni i Kitanowie. Mongoł mógł na przykład pobić Chińczyka. Ten jednak nie miał prawa bronić się.
Wiosną 1216 roku Czyngis-chan powrócił do Mongolii. Pozostawił w Chinach Północnych 60-tysięczną armię, sam natomiast skierował swoją uwagę na zachód, na świat islamu.
W roku 1218 Czyngis-chan wysłał 20-tysięczną armię z zadaniem podboju resztek Zachodniego Liao (Kara Kitaj). W tym czasie wybuchło tam powstanie muzułmanów przeciw zwalczającemu islam władcy Kara Kitaju, Küczlükowi. Muzułmanie przyjęli armię Mongołów jak wyzwolicieli. Küczlük został zmuszony do ucieczki, a następnie zamordowany. Całe Zachodnie Liao zostało włączone w skład imperium Czyngis-chana.
W 1226 roku Czyngis-chan rozpoczął swoją ostatnią wyprawę wojenną. Państwo Si Sia weszło bowiem w sojusz z Dżurczenami (państwo Kin) i postanowiło wyzwolić się spod zależności Mongołów. Czyngis-chan zamierzał całkowicie wytępić mieszkańców Si Sia. Z pogromu ocalało zaledwie 1-2 procent ludności.
Przywódca Mongołów zmarł podczas tej kampanii w sierpniu 1227 roku. Jego śmierć przez dłuższy czas ukrywano. „Ochrona wojskowa konduktu pogrzebowego, wiozącego zwłoki chana, zabijała po drodze każdą napotkaną osobę. (…) Pochowano Czyngis-chana w prostej, drewnianej trumnie skutej złotą obręczą. Wszystkich światków uroczystości z prostego ludu wymordowano, by nikt nie znał miejsca wiecznego spoczynku chana”[ii].
W ciągu swojego długiego panowania Czyngis-chan nie nauczył się czytać ani pisać. Nie zależało mu na tym. Natomiast bardzo się starał aby zasłużyć na miano największego ludobójcy w dziejach. Udało mu się. Filozofię życiową i charakter Temudżyna najlepiej obrazują jego własne słowa. Pewnego razu zapytał swoich dowódców, na czym polega prawdziwe szczęście. Ich odpowiedzi nie zadowoliły Czyngis-chana. Wówczas postanowił oświecić swych wodzów: „Szczęście polega na pokonaniu swoich wrogów, na popędzeniu ich przed sobą, na odbieraniu im ich dóbr, na rozkoszowaniu się ich rozpaczą, na gwałceniu ich żon i córek”[iii].
Przed śmiercią Czyngis-chan podzielił imperium mongolskie między swoich synów. Głównym spadkobiercą i następcą tronu został Ugedej. W 1228 roku zebrał się wielki kurułtaj, podczas którego ustalono główne kierunki polityki zagranicznej państwa. Podjęto wówczas decyzję o ostatecznym podboju Chin i Chorezmu oraz o zorganizowaniu wielkiej wyprawy na Zachód.
W 1233 roku skapitulował K’aifeng, ostatni bastion Dżurczenów. Jego mieszkańców ocalił przed rzezią Je-lü Cz’u-ts’ai, który po śmierci Czyngis-chana został doradcą Ugedeja. W wojnie z Dżurczenami Mongołów wspomagali Sungowie. Po zwycięstwie oni sami stali się obiektem ataku barbarzyńców. Trwająca czterdzieści trzy lata wojna spowodowała upadek państwa Sungów (1279).
_______________________________________________________________
[i] L. Podhorodecki: Czyngis-chan, Warszawa 1991, s. 119
[ii] Ibidem, s. 188
[iii] W. Rodziński: Historia Chin, Wrocław 1992, s. 236