Gdy Dioklecjan obejmował władzę w 284 r., cesarstwo było państwem na granicy rozpadu. W ciągu pół wieku przez tron przewinęły się dziesiątki władców, armia decydowała o sukcesji, a pieniądz tracił wartość niemal z roku na rok. Aby ustabilizować państwo Dioklecjan, przeprowadził szeroką reformę polityczną i administracyjną. Najważniejszym elementem tych zmian było wprowadzenie systemu tetrarchii, czyli rządów czterech cesarzy. Dwóch augustów sprawowało władzę nadrzędną, a dwóch cezarów było ich zastępcami i następcami. Taki podział miał usprawnić zarządzanie rozległym terytorium i zapewnić płynne przekazywanie władzy. Dioklecjan podzielił także imperium na mniejsze prowincje, aby ograniczyć wpływy lokalnych namiestników. Nowe prowincje zgrupowano w większe jednostki administracyjne zwane diecezjami. Cesarz wzmocnił autorytet władzy centralnej i rozbudował dwór cesarski. Wprowadził również silniejszy ceremoniał władzy, podkreślając boski charakter cesarza. Reforma Dioklecjana była próbą uratowania państwa, które przez pół wieku funkcjonowało w stanie permanentnego kryzysu.
Jednym z najpoważniejszych problemów drugiej połowy III wieku był kryzys monetarny, objawiający się systematycznym spadkiem wartości pieniądza. Główną przyczyną była redukcja zawartości srebra w antoninianach – podstawowym nominale tego okresu. Około dziesięciu lat po objęciu władzy Dioklecjan przystąpił do gruntownej reformy systemu pieniężnego.
Podstawę nowego systemu stanowił aureus – złota moneta o wadze około 5,3 g. Jeden aureus odpowiadał wartości 20 argenteusów[i] (nazwa tego nominału pojawiła się zapewne później).
Aureus Dioklecjan, Kyzikos, fot. Monnaies de Collection (MDC)
***
Argenteusy wzorowano na dawnych denarach z okresu największej świetności cesarstwa w I–II w. Początkowo ich waga wynosiła 3,41 g, czyli 1/96 rzymskiej libry. Na rewersach argenteusów, a później również półargenteusów emitowanych od czasów Galeriusza, często przedstawiano czterech cesarzy składających ofiarę przed bramą obozu wojskowego. Motyw ten miał jednoznaczny wydźwięk propagandowy – akcentował jedność polityczną i ideową tetrarchii. Argenteus nie utrzymał się jednak długo w obiegu. Za panowania Konstantyna Wielkiego, około 310 r., zdewaluowaną monetę wycofano. W kolejnych latach zastąpiły ją dwa nowe, pełnowartościowe srebrne nominały – miliarens i silikwa – które funkcjonowały znacznie dłużej. Tak więc argenteus nie utrzymał się długo w obiegu – i dziś właśnie ta krótkotrwałość czyni go jedną z ciekawszych monet okresu tetrarchii.
Dioklecjan (Gaius Valerius Diocles), august 284-305
Argenteus, Rzym, emisja ok. 294
Av.: Portret cesarza w wieńcu laurowym, napis otokowy: DIOCLETI – ANVS AVC
Rv.: Tetrarchowie (Dioklecjan, Maksymian, Galeriusz i Konstancjusz) składają ofiarę na ołtarzu przed bramą obozu wojskowego. Napis w otoku: VIRTVS – MILITVM.
Kampmann 119.78.1; RIC VI Siscia 32a
17-18 mm; 2,66 g
***
Istotnym elementem reformy było także wprowadzenie follisa – dużej monety brązowej o wadze około 10 g, zawierającej domieszkę ok. 5% srebra. Pięć follisów odpowiadało wartości jednego argenteusa.
Dioklecjan (Gaius Valerius Diocles), august 284-305
Follis, Lugdunum (dziś Lyon), emisja 303-305
Av.: Portret cesarza w wieńcu laurowym, napis otokowy: IMP DIOCLETIANVS AVC
Rv.: Geniusz trzymający w prawej ręce paterę nad rozpalonym ołtarzem, w lewej róg obfitości, w polu monety – gwiazda. Napis otokowy: GENIO POP – VLI ROMANI (geniusz ludu rzymskiego), w odcinku: P(ecvnia) LG (oznaczenie mennicy w Lugdunum)
Kampmann 119.84; RIC VI Lugdunum 177a
26-28 mm; 9,30 g
***
Następcą zdewaluowanego antoniniana – rozpoznawalnego dzięki wizerunkowi władcy w koronie promienistej – stał się radiat (radiate), prawdopodobnie już pozbawiony srebra. Warto zaznaczyć, że rozróżnienie między antoninianem a radiatem ma charakter późniejszy. Początkowo jeden follis odpowiadał pięciu radiatom. Emisję zarówno radiatów, jak i argenteusów zakończono jeszcze za życia Dioklecjana.
Radiat Galeriusz, Heraklea
Reforma miała kilka wymiarów. Najbardziej widoczny był oczywiście nowy system nominałów i ich wzajemnych relacji. Równie istotna okazała się reorganizacja sieci mennic oraz likwidacja emisji lokalnych – zaprzestano emisji monet lokalnych w prowincjach wschodnich i w Egipcie oraz zorganizowano sieć mennic powiązaną z nowym podziałem administracyjnym na diecezje. No i oczywiście warstwa ideowa – ikonografia monet stała się nośnikiem programu politycznego tetrarchii. Szczególnie wymowny jest argenteus z przedstawieniem czterech tetrarchów – Dioklecjana, Maksymiana, Galeriusza i Konstancjusza – składających ofiarę przed bramą obozu. Kompozycja ta stanowiła wyraźną deklarację siły, równości oraz solidarności współrządzących.
Zmiana stylu portretów cesarskich także miała znaczenie ideowe. B. Awianowicz: „O nowej koncepcji państwa, którego wyrazicielem stał się sam cesarz, świadczą natomiast umieszczone na awersach portrety panujących. Przedstawienie cech indywidualnych staje się drugorzędne. Statyczny, linearno-kubistyczny modelunek portretu ma odtąd podkreślać przede wszystkim ideę potęgi władcy, zaś wzajemne podobieństwo – ideę jedności politycznej”[i]
Konstancjusz I (Gaius Flavius Constantius), cezar 293-305, august 305-306
Argenteus, Rzym, emisja 295-297
Av.: Portret cesarza w wieńcu laurowym, napis otokowy: CONSTANT – IVS CAES.
Rv.: Tetrarchowie (Dioklecjan, Maksymian, Galeriusz i Konstancjusz) skłądają ofiarę na ołtarzu przed bramą obozu wojskowego. Napis w otoku: VIRTVS – MILITVM. W odcinku Δ – oznaczenie oficyny menniczej. Kampmann 121.31.1; RIC VI 42a
18-19 mm; 2,83 g
___________________________________________________________
[i] W literaturze przedmiotu istnieją rozbieżności w kwestii relacji między aureusem a argenteusem. Np. Sear (1988) określił tę relację na 1 : 24. W powyższym wpisie przyjąłem ustalenia C.G.J. Pannekeet (Diocletians monetary reform 2013) https://www.academia.edu/4924835/Diocletians_monetary_reform
[ii] B. B. Awianowicz: Język łaciński z elementami epigrafiki i numizmatyki rzymskiej, Toruń 2007, s. 114