Rządy Paleologów przypadają na ostatni okres historii Cesarstwa Bizantyńskiego: od odzyskania Konstantynopola z rąk łacinników w 1261 do roku 1453 kiedy to stolica cesarstwa została zdobyta przez Turków Osmańskich. Złotym nominałem, który wówczas emitowano był hyperpyron. Jego cechą charakterystyczną w tym okresie była postępująca dewaluacja. Za panowania Michała VIII (1261-1282) zawartość złota w hyperpyronie spadła do 15 karatów. Za czasów jego następcy, Andronika II (1282-1328) próba złota zeszła najpierw do 14, a potem do 12 karatów. W okresie panowania Andronika III (1328-1341) zawartość złota spadła do 11 karatów. Jednocześnie wagę hyperpyronu obniżono do ok. 4 g (przy znacznych wahaniach wagi).

Konsekwencją dewaluacji złotej monety był spadek zaufania do niej. W roku 1284 Wenecja rozpoczęła emisję dukatów. Ważyły one ok. 3,5 g, były bite ze złota wysokiej próby i – co ważne – w dużych ilościach. Bizantyńskie hyperpyrony nie były w stanie konkurować z nimi. Ostatnie hyperpyrony pochodzą z połowy XIV wieku, z okresu współrządów Jana V i Jana VI (1347-1352).

***

Wspomnieć należy o kilku istniejących egzemplarzach złotych monet w typie hyperpyronu z Matką Boską na awersie, wizerunkiem władcy na rewersie i imieniem Manuela II (1391-1425). Istnieją jednak poważne wątpliwości co do ich autentyczności.

W numizmatyce znany jest też „floren” przypisywany Janowi V (1341-1391). Jest to malutka moneta z czystego złota o wadze 1,8 g z Janem Chrzcicielem na awersie i wizerunkiem cesarza na rewersie. Niektórzy uczeni interpretują ją jako element nieudanej próby reformy polegającej na zastąpieniu zdewaluowanego hyperpyronu nowym nominałem. Moneta ta – podobnie jak hyperpyron Manuela II – budzi poważne wątpliwości co do oryginalności.

Michał VIII (1261-1282)

Za czasów Michała VIII Paleologa emitowano w Konstantynopolu dwa typy hyperpyronów:

• Av.: Matka Boska na tronie. Rv.: Michał VIII klęczący przed Chrystusem, za władcą stojąca postać św. Michała archanioła (patrona cesarza)
• Av.: Matka Boska orantka (z uniesionymi w modlitwie rękami) w obrębie murów Konstantynopola. Rv.: j. w. (w tym typie można wyróżnić dwie odmiany: Chrystus trzyma w ręku zwój lub księgę Ewangelii[i])

Hyperpyron Michał VIII (Matka Boska na tronie), fot. https://coins.labarum.info/en/catalog

Hyperpyron Michał VIII (Matka Boska orantka), fot. https://coins.labarum.info/en/catalog

Andronik II (1282-1328)

Pierwsze hyperpyrony Andronika II powtarzały schemat ikonograficzny awersu drugiego typu Michała VIII z rysunkiem Matki Boskiej w obrębie murów miejskich. Na rewersie pozostała scena proskynezy (cesarz na kolanach przed Chrystusem). Zniknęła jednak postać archanioła Michała, zamiast którego umieszczony został napis.

Hyperpyron Andronik II, fot. https://coins.labarum.info/en/catalog

W okresie współrządów Andronika II i jego syna Michała IX (1292-1320) zmieniono rysunek rewersu hyperpyronów umieszczając po bokach Chrystusa obydwu klęczących władców.

Hyperpyron Andronik II i Michał IX, fot. https://coins.labarum.info/en/catalog

Ten sam typ z postaciami dwóch cesarzy klęczących po obydwu stronach Chrystusa został utrzymany po śmierci Michała IX (1320), gdy współwładcą Andronika II został jego wnuk Andronik III (1325-1328), oczywiście z imieniem Andronika III.

Hyperpyron Andronik II i Andronik III, fot. https://coins.labarum.info/en/catalog

Kiedy po przegranej wojnie z wnukiem Andronik II został zmuszony do abdykacji i wysłany do klasztoru (1328-1332), stołeczna mennica nadal emitowała hyperpyrony w typie widocznym powyżej.

W czasach Andronika II obok emisji stołecznych pojawiły się hyperpyrony przypisywane mennicom w Filadelfii (w Azji Mniejszej)[i] oraz w Tessalonice[ii].

Andronik III (1328-1341)

Wśród numizmatyków i autorów katalogów nie ma zgody odnośnie interpretacji hyperpyronu przedstawiającego z jednej strony monety Andronika III klęczącego przed Chrystusem, z drugiej – jego syna Jana V wraz z matką Anną Sabaudzką. Część autorów przypisuje tę monetę do panowania Andronika III[iii]. Zgodnie z ich interpretacją emisja tej serii miała miejsce przed śmiercią Andronika III (1341), a umieszczenie tam wizerunku Jana V wraz z matką (w przyszłości regentką) miało podkreślić prawa do tronu syna Andronika III.

Inni z kolei przypisują omawianą monetę do panowania Jana V (1341-1391)[iv]. Umieszczenie na rewersie wizerunku nieżyjącego już Andronika III miałoby wówczas na celu podkreślenie ciągłości dynastycznej, a co za tym idzie, wzmocnienie pozycji młodego cesarza.

Hyperpyron Andronik II lub Jan V, fot. https://coins.labarum.info/en/catalog

Jan V (1341-1391)

Ostatni hyperpyron wybity w czasach Paleologów, który nie budzi wątpliwości co do autentyczności, pochodzi z okresu współrządów Jana V i Jana VI Kantakuzena (1347-1352). Na awersie przedstawia wizerunek Matki Boskiej orantki w obrębie murów miejskich. Na rewersie umieszczono postacie obydwu władców klęczących po bokach Chrystusa.

Hyperpyron Jan V i Jan VI, fot. https://coins.labarum.info/en/catalog

 

_____________________________________________________________________

[i] M. Salamon: Mennictwo bizantyńskie, Kraków 1987, s. 320

[ii] A. U. Sommer: Die Münzen des Byzantinischen Reiches 491-1453, 2010, s. 424

[iii] D. Sear: op. cit., s. 462

[iv] A. U. Sommer: op. cit., s. 433

 

 

 

 

 

 

[i] D. Sear: Byzantine Coins and Their Values, London 2006, s. 441